Decyzję Jarosława Kaczyńskiego o zaostrzeniu prawa antyaborcyjnego w sytuacji narastającego kryzysu epidemicznego można uznać za polityczną prowokację. Po wybuchu protestów poszedł dalej. W oświadczeniu wygłoszonym w roli prezesa Prawa i Sprawiedliwości wezwał do pozapaństwowej przemocy wobec manifestujących, choć sam sprawuje w rządzie funkcję wicepremiera odpowiedzialnego za bezpieczeństwo. Wedle podobnego schematu obóz władzy postępował wiosną, gdy parł do przeprowadzenia wyborów prezydenckich 10 maja br. Za inny wyraz tej samej strategii można uznać późniejszą kampanię nienawiści wobec osób nieheteronormatywnych.

Sądzimy, że można już mówić o pewnej formule polityki prowokacji – rządzenia w trybie nieformalnego stanu nadzwyczajnego, które jest wyrazem zinstytucjonalizowanego braku odpowiedzialności. Czy jego rezultatem będzie paraliż władzy, a przez to paraliż państwa? Na ile owa polityka prowokacji prowadzi do dezintegracji obozu rządzącego i jego niezdolności do działania? Czy skutkiem jawnie nieodpowiedzialnych decyzji będzie utrata legitymizacji władzy? Na ile realnym scenariuszem jest formalizacja tej polityki przez wprowadzenie stanu wyjątkowego i jakie byłby tego konsekwencje?

Do dyskusji zaprosiliśmy prawie dwadzieścioro polskich polityczek i polityków, intelektualistek i intelektualistów. Udział wzięli: Magdalena Biejat (posłanka na Sejm RP), Michał Boni (SWPS Uniwersytet), Mikołaj Cześnik (SWPS Uniwersytet, Zarząd Fundacji Batorego), Zuzanna Dąbrowska („Rzeczpospolita”), Ludwik Dorn (b. marszałek Sejmu RP), Agnieszka Graff (Uniwersytet Warszawski), Hanna Gill-Piątek (posłanka na Sejm RP),  Elżbieta Korolczuk (Uniwersytet Södertörn w Sztokholmie), Karolina Lewicka (TOK FM), Katarzyna Lubnauer (posłanka na Sejm RP), Anna Rakowska-Trela (Uniwersytet Łódzki), Aleksander Smolar (doradca Zarządu Fundacji im. Stefana Batorego), Adam Szłapka (poseł na Sejm RP), Michał Szułdrzyński („Rzeczpospolita”), Piotr Szumlewicz („Fakty”, Związkowa Alternatywa), Fryderyk Zoll (Uniwersytet Jagielloński).

Prowadzenie: Edwin Bendyk (prezes Fundacji im. Stefana Batorego).

 

Polecamy także tekst Edwina Bendyka Polityka i prowokacja.

Dyskusja z udziałem Włodzimierza Cimoszewicza (senator RP, były premier RP), Marka Jurka (prezes Prawicy Rzeczpospolitej, były marszałek Sejmu RP), Tadeusza Mazowieckiego (były premier RP), Wiktora Osiatyńskiego (Uniwersytet Środkowoeuropejski w Budapeszcie) i Magdaleny Środy (Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego).

Spotkanie poprowadził Aleksander Smolar (prezes Fundacji im. Stefana Batorego).
Pełny zapis dźwiękowy debaty: [MP3 46MB], czas trwania: 2 godz. 12 min.

Punktem wyjścia do debaty była niedawno opublikowana książka Tadeusza Mazowieckiego Rok 1989 i lata następne.

Relacja z debaty

Jak podkreślił Aleksander Smolar, inspiracją do dyskusji stała się książka byłego premiera RP Tadeusza Mazowieckiego Rok 1989 i następne. To nieprzypadkowy wybór. Okres sprawowania urzędu premiera przez Tadeusza Mazowieckiego był momentem przełomu, najważniejszych wyborów i niepewności oraz czasem innego sposobu uprawiania polityki. Dziś Polska doświadcza problemów z demokracją, które obecne są również gdzie indziej w Europie i na świecie.

Książka Mazowieckiego „ujęła mnie uczciwością autora” – mówił Wiktor Osiatyński. Ocenił on byłego premiera jako polityka, który przez ostatnich 20 lat „«rósł» osobiście, jako człowiek”. Przypomniał rezygnację Tadeusza Mazowieckiego, w geście protestu przeciw bezczynności wobec zbrodni wojennych w Bośni, z powierzonej mu funkcji specjalnego sprawozdawcy ONZ w Bośni i Hercegowinie; był to – jak wskazał – „niesłychany, bezprecedensowy głos protestu”.
Spośród problemów poruszanych w książce wyróżnił kwestię przywództwa w demokracji. Dziś coraz częściej „tzw. liderzy” – mówił Wiktor Osiatyński – „patrzą w tył, gdzie tłum ich popchnie, a nie prowadzą tłum za sobą”. Jako ciekawe określił postawione przez Mazowieckiego pytanie o to, czy przywództwo ma dotyczyć tylko procedur, czy też wartości. Kolejne ważne problemy to związek przywództwa z mediami i „mediatyzacja” polityki, a także odpowiedzialność polityka za przeciwdziałanie największemu zagrożeniu, jakim jest obojętność – wskazał Osiatyński. Wyróżnił też w książce Mazowieckiego pytania dotyczące historii i zdolności spojrzenia na własne błędy. Jak zauważył, były premier uznał z perspektywy czasu, że w 1989 roku zabrakło w Polsce symbolu wyraźnej zmiany i „święta”; ponadto błędem było to, iż główne siły wówczas nie umówiły się co do „paktu minimum” w polityce. Czy dziś w polskiej polityce możliwy byłby taki „pakt minimum”? – zastanawiał się Osiatyński. Postawił też pytanie, czy polityka może zmienić, czy raczej pogłębia rozczarowanie widoczne dziś w polskim społeczeństwie, które „zdolne jest tylko do narzekania”. Jednocześnie nie zgodził się z diagnozą Mazowieckiego o ogromie nienawiści w obecnej polskiej polityce: „może to nieestetyczne, ale taka jest demokracja” – zauważył.

Senator i były premier Włodzimierz Cimoszewicz tłumaczył w swym wystąpieniu, że dziś w polityce „zmienił się nie tylko warsztat, ale i agenda”. „Warsztat” to wszelkiego rodzaju zmiany komunikacyjne, które mają w jego ocenie wielkie znaczenie, i dlatego „trzeba się uczyć tych nowych instrumentów”. Z kolei „agenda” to nowy program problemów polityki, np. nowy układ geopolityczny, „w którym trzeba się odnaleźć”. Nadal jednak, jeśli traktować politykę nie jako doraźne zarządzanie, ale jako działanie, które ma zmieniać świat, ważny jest problem przywództwa – uznał Cimoszewicz. Na przywództwo jego zdaniem składają się dwa elementy: zdolność do posiadania wizji (umiejętność patrzenia do przodu) oraz odwaga (determinacja, konsekwencja w postępowaniu). Muszą być one jednak uzupełnione o zdolność przekonywania. Ci, którzy potrafią się zwracać „prawie do wszystkich”, wytwarzać klimat skupiający i przekonujący ludzi, mają większe szanse stworzenia większości – wskazał były premier. Przyznał, że polityka „dziś prawie powszechnie bardzo się strywializowała” i uległa wpływowi mediów, co sprawia, że jej agendę w dużym stopniu piszą media, rządzące się własną hierarchią celów, w tym względami komercyjnymi. Trudno wyrwać się z logiki działalności medialnej i związanej z nią działalności politycznej, te dwa żywioły w tej chwili żywią się wzajemnie, i żywią się karmą miernej jakości – przyznał były premier.

Marek Jurek w swym wystąpieniu zaliczył Tadeusza Mazowieckiego do „pokolenia, które miało zmysł historii”. Jeśli ktoś po drugiej wojnie światowej angażował się w politykę, to decydował się działać w wymiarze historycznym – mówił Jurek, zaliczając do takich osób również Wiesława Chrzanowskiego. Dziś polityka to „działanie od wyborów do wyborów”, w którym zmysł historii „raczej przeszkadza i dekoncentruje”. Ludzie z pokolenia Mazowieckiego i Chrzanowskiego „mieli dystans do siebie i własnej pozycji politycznej” oraz poczucie, że chodzi o tworzenie polityki, a nie „zaistnienie w niej” – wskazał Jurek.

Pytając o to, „co można w polskiej polityce zmienić?”, zauważył, że jeśli politycy nie mają „oczu otwartych na historię”, to brakuje im odpowiedzialności. Zdaniem byłego marszałka Sejmu należy zmienić obecną ordynację wyborczą, która „czyni podmiotem polityki partie, a nie opinię publiczną”. Partie, co wiąże się z panującym kryzysem partycypacji, są bowiem w Polsce tylko „sztabami wyborczymi”, a nie mechanizmem wpływania obywateli na państwo. Ponadto obecne przepisy o finansowaniu dają partiom „dostęp do wielkich pieniędzy i chronią je przed odpowiedzialnością”; tak więc należy zmienić sposób działania partii i „chory” system finansowania ich – uznał Marek Jurek. Do proponowanego przez Wiktora Osiatyńskiego „paktu minimum” zaproponował jako pierwszy punkt zasadę, by politycy mówili do siebie nawzajem, a nie tylko do publiczności. „Jeżeli mamy przywrócić odpowiedzialność w życiu politycznym, to trzeba mówić do siebie nawzajem i pilnować ekstremów we własnych szeregach” – wskazał Jurek.

Z kolei Magdalena Środa uznała, że dzisiejsza polska polityka jest daleka od tej wizji, jaką w swojej książce prezentuje Tadeusz Mazowiecki. Język politologii z pojęciami „narodu”, „partii”, „programu” nie pasuje już do obecnej polityki – przyznała. Wskazała na potrzebę „nowej polityki”, która powinna uwzględniać „nowoczesną antropologię”, sytuację współczesnego człowieka, żyjącego w „płynnym świecie” (według określenia Zygmunta Baumana). „Nowa polityka” powinna być nakierowana na młodych ludzi, a dla tego pokolenia charakterystyczna jest płynność w określaniu różnych granic – płynna staje się tożsamość i nawet płeć; to „inny gatunek człowieka” – stwierdziła Środa.

Przywołała również koncepcje badaczy społecznych, według których dziś bardziej liczy się styl życia niż kapitał społeczny, a kultura, będąca istotnym elementem tożsamości, wpływa na przemiany polityczne.Podkreśliła znaczenie edukacji, która jest – jak wskazała – jednym z najbardziej zaniedbanych resortów „w każdym rządzie”. Środa powróciła również do poruszanych przez jej poprzedników wątków mediów i przywództwa. Zgodziła się, że mamy do czynienia z „mediatyzacją” polityki, i wskazała, że politycy dziś nie patrzą nawet na publiczność, lecz do kamer. Temat przywództwa określiła jako „najbardziej nudny”, ponieważ dawny model przywództwa – reprezentowany m.in. przez Mazowieckiego – jest już według niej niemożliwy. „Stawiałabym na przywódców, którzy potrafią postawić na inność współczesnego człowieka i nowych środków komunikacji” – powiedziała Magdalena Środa. Zastrzegła jednocześnie, że odrębnym problemem są kwestie etyczne w polityce, i zarzuciła niektórym polskim politykom brak „poczucia wstydu” i honoru.

Wypowiadając się po tych głosach, Tadeusz Mazowiecki przyznał, że pragnął swoją książką wzbudzić dyskusję na temat stanu polityki w Polsce. „Nie chciałbym uchodzić za osobę, która głosi cnoty szlachetne, ale przestarzałe (…). Jestem przekonany, że wszystkie zmiany technik polityki nie zmieniają istoty tego, o co w polityce powinno chodzić i czego nam brakuje” – mówił. Wyraził opinię, że odwrócenie się młodego pokolenia od polityki nie wynika z tego, iż myśli ono innymi kategoriami, ale że nie odnajduje ono w polityce głębszego sporu i jej zakorzenienia w wartościach. Mazowiecki poparł postulat, by „słuchać siebie (nawzajem)”, dodając, że dziś nastąpiło „zabetonowanie polskiej polityki w bardzo drastycznym podziale”. Zarzut udziału władz polskich w katastrofie smoleńskiej sprawia, że bardzo trudno prowadzić dialog – wskazał.

Stawiając pytanie, „co powinno być (obecne) w polityce?”, odpowiedział: po pierwsze, odniesienie do państwa jako element wspólny między opozycją a władzą, po drugie – zdolność do kompromisu i porozumienia się. Obecną polską politykę cechuje „zatrucie nienawiścią”, przeciwnik polityczny jest traktowany jako wróg. Ogromnym problemem polskiej polityki oraz „szansy innej polityki” w Polsce są nie tylko partie polityczne, ale też opinia publiczna i brak debaty w niej – mówił. Oceniając, że zmiana sytuacji samych partii czy nawet ordynacji wyborczej wywrze niewielki skutek, Tadeusz Mazowiecki wyraził oczekiwanie na „obudzenie opinii publicznej w Polsce”.
W trakcie dyskusji po tej części spotkania Bartłomiej Nowak wskazał, że media są w Polsce „nośnikiem populizmu” i jest to poważny problem. Jerzy Kalinowski zarzucił liderom politycznym, że „reprezentują nienawiść”, co zniechęca ludzi do zainteresowania polityką i angażowania się w debatę publiczną. Andrzej Paszewski wskazał na ryzyko związane ze źle pojmowaną tolerancją, „w której nie chodzi o prawdę, a o spokój”. Joanna Święcicka wyraziła nadzieję, że „wszyscy się ockniemy” i powstaną lepsze media, na które będzie popyt społeczny. Jerzy Osiatyński wskazał, że nie ma obecnie w polskiej polityce „spraw, które w dłuższym terminie mają charakter fundamentalny i których każda ze stron nie byłaby gotowa wykorzystać instrumentalnie”. Agata Dąmbska zauważyła, że zmieniła się w obecnych czasach rola państwa i ludzie żyją bardziej obok niego. „Nie uważam, żeby to było złe” – mówiła, bowiem, jak przekonywała, „człowiek się trochę zmienił”. Postawiła tezę, że polityka w obecnym świecie „nie musi być wcale aż taka ważna”, co nie oznacza jednak, że media i politycy nie powinni się starać ludzi do niej przyciągnąć.

Prof. Janusz Reykowski wskazał na ryzyko „płynności”, którą – jak podkreślił – duża część ludzi „źle toleruje”: mogą pojawić się struktury oparte na „wyrazistych i niebezpiecznych regułach”. Odwrócenie się od polityki oznacza jego zdaniem „zapomnienie o celach wspólnoty”, i jeśli duża część ludzi przestanie się wspólnotą zajmować, to znajdzie się ona „w bardzo kiepskich rękach” – ostrzegł. Droga do przebudowy polityki w Polsce prowadzi według niego poprzez społeczeństwo obywatelskie – czyli przez taką debatę nad polskimi problemami, która przybrałaby bardziej powszechny charakter.

Natomiast Aleksander Smolar, dołączając się do głosów z sali, wskazał m.in., że „dramatyzacja” konfliktu między siłami politycznymi w Polsce jest „substytutem realnej debaty”. Politycy polscy są dyletantami, podejmują więc dyskusję tam, gdzie jest ona najłatwiejsza – w sferze symboli, a nie konkretów – mówił. Przy tym zjawiskiem obiektywnym jest słabnięcie partii politycznych, ponieważ coraz mniej od nich zależy – wiele decyzji dotyczy bowiem procesów, które wykraczają poza granice narodowe. Internet, zdaniem Smolara, „niszczy kulturę demokratyczną”, bowiem nie ma już „wspólnych integrujących wiadomości”, a każdy internauta żyje we „własnym świecie informacyjnym”.

W ostatniej części spotkania paneliści odpowiadali na głosy z sali. Jak podsumowała Magdalena Środa, nie ma już możliwości powrotu do polityki z lat 90. Najsmutniejsze jest to, że różne siły polityczne nie mają wspólnego miejsca, w którym mogą się zgodzić – wskazała filozofka. Powinny istnieć „minimalne dobro wspólne” (np. w kwestiach gospodarczych) i przynajmniej „wola zgody”, a tego nie ma – dodała. Podkreśliła, że w Polsce nierespektowana jest podstawowa w życiu publicznym zasada tolerancji.

Marek Jurek powtórzył swą diagnozę, że problemem jest to, iż „odpowiedzialność przestaje być wartością”. Młodzież nie jest wychowywana dziś w etosie odwagi cywilnej; nie wchodzi też do polityki, ponieważ droga do niej jest zamknięta. Nawiązując do propozycji „paktu minimum” różnych sił politycznych, Jurek apelował, by ustalić „warunki progowe”, w tym zjawiska, „na które należy reagować”. Na każdy temat należy rozmawiać – dodał – i wskazał, że rolą mediów jest nakłanianie polityków „do konfrontacji tam, gdzie nie chcą się oni konfrontować”.

Dziś w naszym kraju marnujemy czas – ostrzegł Włodzimierz Cimoszewicz. Jego zdaniem Polska dobrze wykorzystywała czas w latach 90. oraz w trakcie przygotowań do akcesji do UE. Były premier skrytykował partie polityczne jako „wewnętrznie niedemokratyczne” i pozbawione refleksji, a także potępił nienawiść w polityce, ponieważ – jak wskazał – jest ona nie tylko konwencją, lecz rzeczywiście uniemożliwia dialog. Zapewnił zarazem: „Można wyjść z kręgu miałkiej polityki, zajmując się rzeczami autentycznie ważnymi” i mówiąc o nich.

Natomiast Wiktor Osiatyński polemizował z krytyką obecnej sytuacji w Polsce, zaznaczając, że jest ona lepsza w porównaniu ze wszystkimi epokami poprzednimi. Apelował natomiast o zmianę mediów publicznych i ich finansowania. Wskazał też, że dziś trzeba „wymyślić na nowo” i stworzyć nowe państwo, „które byłoby rzeczywiście państwem regulującym i opiekującym się”.

Zabierając głos na końcu spotkania, Tadeusz Mazowiecki zgodził się z diagnozą, że Polska obecnie marnuje czas. Jako największe problemy wskazał afirmację obniżania standardów oraz głęboki podział społeczny. Zakończył wystąpienie ponownym wezwaniem, by opinia publiczna w Polsce stała się silniejsza.
opracowała Anna Wróbel

Tezy

Punktem wyjścia naszej debaty o możliwościach prowadzenia innej polityki są myśli i wypowiedzi Tadeusza Mazowieckiego zebrane w ostatnio opublikowanej książce Rok 1989 i lata następne. Niektóre z zasad, które zawsze nim kierowały można ująć w paru słowach: głębokie przywiązanie do instytucji i procesów demokratycznych i wola ich przywrócenia po przełomie 1989 roku w sposób, który ograniczy szkodliwe efekty uboczne demokracji. Efekty, które mogą powstać w wyniku ignorowania wartości i interesów całej wspólnoty politycznej, nadmiernej konfliktowości, partyjniactwa, odmowy szukania kompromisów, polityzacji dziedzin winnych pozostać poza polityką partyjną. A także w wyniku nieokazywania szacunku przeciwnikom politycznym, skracania perspektywy i całkowitego podporządkowywania decyzji politycznych kalkulacjom wyborczym, nieliczenia się z interesami i poglądami mniejszości (w różnych wymiarach) w imię demokratycznych praw większości.
W naszej debacie nie możemy pomijać problemów z demokracją, które obecnie z mniejszą czy większą intensywnością występują w całym świecie.
Można do nich zaliczyć m.in.:
Tymi problemami chcemy zająć się w naszej debacie stawiając dziś pytanie o inną politykę.
Aleksander Smolar
 
 
Na ten temat patrz:
Zbyt głośne milczenie. Z Tadeuszem Mazowieckim rozmawiają Andrzej Brzeziecki i Michał Okoński, „Tygodnik Powszechny”, 3 lutego 2013

Noty o panelistach

 
Włodzimierz Cimoszewicz (ur. 1950) – polityk, prawnik, dr. Senator RP od 2007 roku. Wykładowca na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Białymstoku – kieruje Ośrodkiem Polityki Zagranicznej. Od 1993 do 1995 roku wicepremier i minister sprawiedliwości. W latach 1996-1997 premier RP. W latach 2001-2005 minister spraw zagranicznych RP. Działacz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), a w latach 1999-2005 Sojuszu Lewicy Demokratycznej (SLD).. Od 1989 do 2005 roku poseł na Sejm RP. W latach 1995-1996 przewodniczący Komisji Konstytucyjnej, w okresie 1995-1996 wicemarszałek, w 2005 roku marszałek Sejmu RP.
Marek Jurek (ur. 1960) – polityk, prezes Prawicy Rzeczpospolitej. W latach 80. działacz Ruchu Młodej Polski i członek władz Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Jeden z założycieli Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego (ZChN), jego wiceprezes i przewodniczący rady naczelnej. Następnie działacz Przymierza Prawicy oraz Prawa i Sprawiedliwości. Od 2002 roku wiceprezes tej partii. W latach 1989-93 i 2001-2007 poseł na Sejm RP. Od 1995 do 2001 roku członek Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, a w roku 1995 jej przewodniczący. W latach 2005-2007 marszałek Sejmu RP.
Tadeusz Mazowiecki (ur. 1927) – polityk, publicysta, i działacz społeczny. W latach 1989-1990 premier RP. W 1957 roku współzałożyciel Klubu Inteligencji Katolickiej. W latach 1958-1981 redaktor miesięcznika „Więź”. W latach 1961-1972 poseł na Sejm PRL (z ramienia katolickiej grupy Znak). Działacz opozycji demokratycznej. W sierpniu 1980 roku stanął na czele Komisji Ekspertów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. W 1981 roku redaktor naczelny „Tygodnika Solidarność”. Internowany w stanie wojennym. Uczestnik obrad „okrągłego stołu”. W latach 1991-1994 przewodniczący Unii Demokratycznej. W latach 1994-1995 przewodniczący Unii Wolności, a następnie honorowy przewodniczący tej partii. W latach 1991-2001 poseł na Sejm RP. W 2005 roku jeden ze współzałożycieli Partii Demokratycznej – demokraci.pl, do 2006 roku jej przewodniczący. W latach 1992-1995 specjalny wysłannik ONZ w Bośni i Hercegowinie. Ostatnio wydał: Polska jest inna (2012), Rok 1989 i lata następne (2012).
Wiktor Osiatyński (ur. 1945) – prawnik i socjolog, prof. dr hab. Doradzał komisjom konstytucyjnym Senatu i Zgromadzenia Narodowego w Polsce. Wykładał m.in. na uniwersytetach: Columbia, Stanford, Harvard. Profesor Uniwersytetu Środkowoeuropejskiego w Budapeszcie. W latach 1990-1997 kierownik Centrum Badania Konstytucjonalizmu w Europie Środkowej na Uniwersytecie Chicago. Współzałożyciel Komisji Edukacji w Dziedzinie Alkoholizmu przy Fundacji im. Stefana Batorego. Ostatnio wydał Prawa człowieka i ich granice (2011), Litacja (2012), Rehabilitacja (2012).
 

Magdalena Środa (ur. 1957) – teoretyczka etyki, filozofka, publicystka, prof. dr hab. Wykładowczyni w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Członkini Polskiej Akademii Nauk. W latach 2004-2005 pełnomocniczka rządu ds. równego statusu kobiet i mężczyzn. Członkini rady programowej Kongresu Kobiet. Stała felietonistka „Gazety Wyborczej”. Ostatnio wydała Etyka dla myślących (2011), Ta straszna Środa? Z Magdaleną Środą rozmawia Aleksandra Pawlicka (2011), Kobiety i władza (2012).

Program:
sesja I
Wymiar wewnętrzny życia partyjnego (m.in. relacje wewnątrzpartyjne, system wyłaniania przywódców, debata ideowa, finansowanie z budżetu a relacje: władze partii  członkowie, pozyskiwanie nowych członków i zwolenników).
wprowadzenie: Aleksander Smolar (prezes Fundacji im. Stefana Batorego).
sesja II
Partie a świat zewnętrzny (m.in. partie a państwo i inne ważne instytucje – granice autonomii, „praca” z wyborcami – ich „socjalizacja” oraz podtrzymywanie lojalności,). Partie a media ( wzajemne relacje, tzw. „paralelizmu politycznego”, zawłaszczanie mediów przez polityków i partie). Wprowadzenie do tematu zostało zagajone w oparciu o wyniki projektu badawczego realizowanego w St Anthony’s College, Oxford pod tytułem Media and Democracy in Eastern Europe.
wprowadzenie: Radosław Markowski (Instytut Nauk Politycznych Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej),
Prowadzenie seminarium: Aleksander Smolar (prezes Fundacji im. Stefana Batorego).
Pełny zapis dźwiękowy spotkania
Sesja I [MP3 46MB], czas trwania: 2 godz. 14 min.
Sesja II [MP3 34MB], czas trwania: 1 godz. 38 min.

Relacja z seminarium
 
Partie polityczne przeżywają kryzys. Nie tylko w Polsce. Z kurczącą się bazą członkowską nie spełniają dotychczasowych funkcji, przekształciły się w bezideowe korporacje bądź spółdzielnie polityków dążących do objęcia stanowisk, a media wzmacniają te tendencje – ocenili uczestnicy debaty. Wielu z nich wskazywało, że sytuację mogłyby poprawić rozwiązania stosowane w innych krajach, zwłaszcza w Niemczech.
I
Wymiar wewnętrzny życia partyjnego
Reprezentacja interesów wyborców, procesy rekrutacji i socjalizacji kandydatów, wymiana pokoleń, tworzenie nowych elit, integracja społeczna wokół procesu politycznego, tworzenie koalicji politycznych – to klasyczne funkcje, które partie przestają spełniać – wyliczył Aleksander Smolar. Wśród przyczyn ich degradacji wskazał: globalizację, rozrost roli mediów i ograniczenie władzy ustawodawczej.
Globalizacja prowadzi do rozbieżności między przestrzenią, w której zachodzą podstawowe procesy polityczne, a wykraczaniem poza ramy narodowe części ustawodawstwa, reguł obiegu towarów, problemów finansowych. „To nie jest wyłącznie problem ograniczenia pola zajmowanego przez politykę narodową, lecz także identyfikacji symbolicznej” – uznał prezes Fundacji Batorego. Media z kolei powodują natychmiastową reakcję na wszelkie działania polityków, przez co zanika autonomia podejmowania decyzji o konsekwencjach wybiegających poza horyzont dnia dzisiejszego. „To jedna z przyczyn, dla których również w Europie, i nie tylko, nie mamy wybitnych polityków, bo politycy kierują się sondażami i mediami” – ocenił. Nastąpiło też przesunięcie władzy od ustawodawczej do wykonawczej i sądowniczej, co w Polsce znalazło odbicie w partiach wodzowskich, a w konsekwencji doprowadziło do zaniku debat parlamentarnych, gdyż decyzje zapadają w wąskim gronie.
W Polsce można też mówić o niskim poziomie instytucjonalizacji, ciągle ograniczonym członkostwie, budowaniu wąskiej bazy personalnej wokół drużyny wodza, ograniczaniu działalności do okresu wyborczego. Zadanie artykułowania interesów wyborców w znacznie większym stopniu spełniają obecnie media czy związki zawodowe. Partie mają wątłą bazę ideową, o czym świadczą częste zmiany narracji. Zdaniem Smolara słabości te wynikają w dużym stopniu z nowości polskich partii politycznych i faktu, że były organizowane odgórnie, często jako wyraz idiosynkrazji, podczas gdy na Zachodzie partie to wynik długotrwałego procesu tworzenia się reprezentacji społecznej.
Zablokowanie sceny politycznej w Polsce wynika też z tego, że między partiami występuje sprzeczność fazy budowy wspólnoty politycznej – zaznaczył Aleksander Smolar. Tylko PiS powraca do podstawowych pytań dotyczących decyzji metapolitycznych, kwestionując merytorycznie elementy konstytuujące system. Inne partie są już na poziomie decyzji dotyczących ustawowych instytucji i bieżącej polityki. Paradoksalnie w latach 90. przy większym zróżnicowaniu stanowisk partii istniał znacznie szerszy konsens co do spraw podstawowych, powszechnie był akceptowany imitacyjny model rozwoju. Nastąpił więc regres, dochodzi do podstawowego sporu po przeszło 20 latach modernizacji.
W Polsce mamy do czynienia z równoczesnym paraliżem systemu politycznego i zanikiem debaty politycznej, bo zarówno wewnątrz partii, jak i w dużym stopniu między partiami toczy się ona w przestrzeni symbolicznej, tożsamościowej – podsumował Aleksander Smolar. Zabetonowanie systemu politycznego blokuje spełnianie jego funkcji poznawczej, dzięki której przez konfrontację idei dochodzi się do wypracowania wizji własnej drogi rozwoju.
Być może stało się tak dlatego, że myśl polityczna znalazła się w uwiądzie, a partie w dużym stopniu przekształciły się w grupy nacisku – ocenił Piotr Winczorek. Te dwie kategorie na naszej scenie politycznej zaczęły się utożsamiać albo zbliżać do siebie, zacierając dotychczasowy obraz polityki. Natomiast grupy nacisku w dawnym rozumieniu przestały istnieć na oficjalnej scenie publicznej, a ustawa o lobbingu prawie wcale nie jest realizowana – przypomniał prof. Winczorek. Jego zdaniem obecnie właśnie ta ustawa bardziej nadaje się do określania działań partii politycznych niż ustawa o partiach.
Według Jacka Żakowskiego partie stały się korporacjami – „niezdefiniowanymi grupami świadczącymi usługi o charakterze politycznym”. Szukając klientów, oferują produkty, które wymieniają co sezon zgodnie z zasadami marketingu. PSL na przykład świadczy obecnie usługę chrześcijańsko-demokratyczną, a nowym produktem PO są radary. „Inwazja marketingu do sfery politycznej stała się – i w myśleniu, i w działaniu partii politycznych – poważnym źródłem fundamentalnej zmiany; to przestała być reprezentacja grup społecznych, zaczęło być świadczenie usług zgodnie z zasadami ponowoczesnego kapitalizmu, tzn. kreowania potrzeb” – tłumaczył Żakowski. Za każdym czołowym politykiem stoi grupa marketingowców z całą logiką ich myślenia – dodał – a to powoduje, że polityka stała się raczej elementem rynku niż kultury życia politycznego.
Jacek Raciborski uważa, że ma to związek z odchodzeniem w przeszłość społeczeństwa politycznego, a karłowaceniu partii sprzyjają rozwiązania instytucjonalne. Z punktu widzenia liderów duża partia jest trudniejsza w utrzymaniu, a obecnie niepotrzebni są ludzie do wieszania plakatów, potrzebna jest ograniczona liczba członków do obsadzenia stanowisk na szczeblu miasta, gminy. To ułatwia realizowanie korporacyjnego modelu partii. W literaturze od dawna znajduje się definicja partii politycznej jako sposobu stowarzyszenia ludzi zmierzających do sprawowania władzy – przypomniał Raciborski, dodając, że w Polsce partie skupiają tylko tych, którzy chcą zawodowo zajmować się polityką. Profesor zastanawiał się, czy można by wymusić na partiach zabieganie o członków przez uzależnienie wysokości subwencji od ich liczby.
Jak podkreślił, siła partii leży w formowaniu preferencji. Wprawdzie kiedyś uważano, że partie formułują programy, odczytując preferencje wyborców, ale już od dziesięcioleci wiadomo, że preferencje są narzucane. Zdaniem prof. Raciborskiego w Polsce rozległość debaty publicznej, występowanie w niej kwestii symbolicznych świadczy o tym, że „partie jeszcze potrafią trafiać do polskiej duszy”. Ludzie odnoszą się do podejmowanych przez nie kwestii, które „zewnętrznym obserwatorom wydają się irracjonalne i nieważne”.
Wojciech Gagatek przedstawił wyniki badania członkostwa partii w różnych krajach. Jeśli chodzi o liczbę członków partii w przeliczeniu na elektorat, Polska plasuje się na przedostatnim miejscu z wynikiem 0,99 proc. Ostatnia jest Łotwa, a na czele są Austria i Cypr – po 17 proc. Najliczniejszą partią w Polsce jest PSL, który twierdzi, że ma 130 tys. członków, do PO należy 40 tys. osób.
Natomiast Paweł Piskorski zauważył, że wymieniane w debacie zjawiska nie są nowe, wskazywano na nie podczas podobnej dyskusji w Fundacji Batorego już osiem lat temu. Obecnie jedynie się nasiliły. Nowym elementem jest globalizacja polskiej polityki. Pogłębił się wpływ mediów, które wymagają od partii wielu drobnych, doraźnych aktywności, a nie dużych wizji. Działająca dwunasty rok ustawa o partiach politycznych umocniła ich kierownictwa, istotne są bowiem nie tylko dominacja finansowa dużych ugrupowań, lecz także zapisy dotyczące limitów wydawania pieniędzy podczas kampanii wyborczej. Oznaczają one, że szefowie struktur partyjnych decydują, kto będzie parlamentarzystą. Na skutek rozwiązań prawnych partie rzeczywiście stają się korporacjami, i to niewymagającymi aktywności – ocenił Piskorski. Era członkostwa i ludzi aktywnych minęła, wszystko zmierza w kierunku partii aparatu, w których członkowie nie mają za zadanie naciskać na liderów, tylko są związkiem zawodowym osób dążących do władzy, np. do stanowisk samorządowych. Rozwiązania prawne powodują, że nie ma powodu szukać innego rodzaju zaangażowania członkowskiego.

Jednak zdaniem Ludwika Dorna regulacje prawne są teraz lepsze, mimo wszelkich patologii obecnego systemu. Partie spełniają przynajmniej niektóre funkcje w odniesieniu do rzeczywistości zewnętrznej, a przedtem nie spełniały żadnej – uważa polityk. W jego opinii partie mają niewiele cech wspólnych. Jednak prawie wszystkie, poza PSL, nie wyłaniają przywódców – liderami są założyciele i nie ma dla nich potencjalnej alternatywy. Nie odgrywają też roli pepiniery kadr politycznych i nie generują przywództwa rządowo-państwowego; na poziomach samorządowych mamy do czynienia z nepotystyczną kolonizacją, a na rządowym albo bierze się ludzi z zewnątrz – z instytucji naukowych, z rynku – albo od przeciwnika – ocenił Dorn. Według niego nic się nie zmieni, póki nie pojawi się premia za szersze wyłanianie przywództwa rządowego i wewnątrzpartyjnego, a za jego brak nie zaczną spadać kary; dopiero wtedy nastąpi dyfuzja wzoru działania politycznego.

Dla Jarosława Flisa partie są spółdzielniami funkcjonariuszy publicznych. Nie słabnie ich wpływ na obsadę stanowisk, ale nie to przesądza o ich sukcesie – walka toczy się na płaszczyźnie tożsamościowej. „Polskie partie stworzyły negatywną tożsamość, żeby wyborcy mogli pokazać, kim nie są” – zaznaczył Flis. Problem jego zdaniem polega na tym, że idee są płynne i nie przesądzają o istocie partii. A funkcjonariuszy publicznych interesuje tylko, żeby nie wypaść ze spółdzielni, a to nie zależy od jej wyników wyborczych. Jeśli prześledzimy losy posłów z PO, PiS i PSL zabiegających o reelekcję w 2007 i 2011 roku, to zobaczymy, że 3 proc. straciło mandat, bo partia dostała o mandat mniej w ich okręgu, a prawie 20 proc. – bo zostali umieszczeni na kiepskim miejscu na liście wyborczej. Kilkakrotnie więcej posłów traci mandat ze względu na rywalizację w obrębie spółdzielni niż ze względu na siłę spółdzielni. Nie są zainteresowani, żeby partie były jak największe. Stąd takie patologie – podsumował Flis. Jedyną metodą, by to zmienić, jest jego zdaniem przymuszenie partii, by otworzyły się na nowych członków, którzy nie aspirują do stanowisk. Należałoby więc zastosować metodę niemiecką na poziomie rejestracji kandydatów do Sejmu i radnych, którzy są wybierani w otwartych prawyborach wewnątrzpartyjnych.
Marcin Walecki z OBWE wymienił elementy pozytywnie wyróżniające polskie partie polityczne na tle innych krajów postkomunistycznych: niezależność, oddzielenie od państwa, istnienie struktur regionalnych, akceptacja dla PKW i ordynacji wyborczej oraz realna opozycja parlamentarna sprawująca funkcje kontrolne. Słabości są podobne jak w większości krajów postkomunistycznych: polaryzacja, brak otwartości bazy członkowskiej, słabe zaplecze członkowskie, problemy związane z finansowaniem. Jak podkreślił Walecki, nie należy się dziwić, że partie są wodzowskie, jeśli mamy do czynienia z permanentnym konfliktem politycznym, jak w Gruzji czy na Ukrainie, a wtedy konieczne stają się lojalność i dyscyplina. Brak otwartości widać w udziale kobiet w strukturach partyjnych – w żadnej partii nie przewyższa on 25 proc., a powinien osiągnąć pułap 30 proc. we wszystkich strukturach w parlamencie i władzach wykonawczych. Grupa Państw Przeciwko Korupcji RE (GRECO) wskazała, że mamy kłopoty ze sprawozdawczością finansową. Partie od 2002 roku dostały ponad 900 mln zł pieniędzy publicznych, które nie wiemy, jak są wydawane – podkreślił Walecki. W finansowaniu partii – zaznaczył – pod koniec lat 90. walczyliśmy z oligarchią zewnętrzną, ale olbrzymie środki budżetowe przekazywane teraz do partii doprowadziły do oligarchizacji wewnętrznej. Partie były kontrolowane przez wielu wpływowych miliarderów, a teraz są kontrolowane przez paru liderów partyjnych – podsumował.
Natomiast Andrzej Antoszewski zaapelował, by odchodzić od klasycznych ujęć i pojęć. Kryzys partii jest bowiem zjawiskiem uniwersalnym i na naszych oczach wszystko się zmienia. Partie nie są już wspólnotami, reprezentacją interesów z ideologią i sklarowanym systemem wartości, bardziej starają się kształtować nasze poglądy, niż je odzwierciedlać. Zacierają się granice między ideologiami w klasycznym sensie, powstają problemy z zaklasyfikowaniem partii do rodzin. Zmienia się też istota rządzenia, bo to już nie jest możliwość decydowania, istnieje wiele ograniczeń. Zmieniają się też funkcje partii – już nie opiekują się grupami społecznymi od kołyski po grób, lecz koncentrują się na udziale w grze o władzę. Dawno zauważono, że partie nie wygrywają wyborów, żeby realizować obietnice, tylko składają obietnice, żeby wygrywać wybory. A członkowie spółdzielni, gdy nie osiągną celu w jednej partii, idą do drugiej – zauważył prof. Antoszewski.
Rafał Kalukin z kolei zwrócił uwagę, że paradoksalnie w Polsce formacje wywodzące się z ruchu demokratycznego mają struktury wodzowskie, a partie obciążone dziedzictwem PRL zbudowały mechanizmy demokratyczne. W partii wodzowskiej przywódca jest głównym punktem odniesienia, wokół którego toczy się całe życie partyjne. A ponieważ następuje celebrytyzacja współczesnego świata, liderzy partyjni stali się bohaterami zbiorowej świadomości. Dochodzi do tego problem mediów, ale zdaniem Kalukina to media chodzą na pasku polityków, a nie odwrotnie. Wymagają wprawdzie od przywódców partyjnych pozostawania w gotowości, ale ich nie kontrolują. Odgrywają podrzędną rolę wobec świata polityki, właściwie jedynie dają miejsce, same niewiele są w stanie wykreować i mają poczucie deficytu podmiotowości, a przecież pamiętamy lata 90., „kiedy to publicystyka na łamach gazet wyprzedzała życie polityczne”. Według dziennikarza dominujące w polskiej polityce reguły wewnątrzpartyjne są przekładane na inne struktury. Podobnie jak partie z silnym centrum i pozbawionym autonomii dołem są tworzone ciała zarządzające na różnych szczeblach administracji. „W podobny sposób rządzi się krajem. Następuje stopniowe wypłukiwanie mechanizmów konsultacji, dialogu społecznego, przechył w stronę marketingu” – ostrzegł dziennikarz. Wyraził przekonanie, że bez ingerencji w życie wewnątrzpartyjne, które nie służy systemowi politycznemu, nie da się przywrócić zdrowych relacji.

Marek Borowski
przyznał, że na razie nie ma szans na wzrost liczby członków partii, bo przynależność wiąże się z wyznawaniem idei, tymczasem wiek ideologii się skończył. Dzięki Unii Europejskiej pewne wartości, które dzieliły społeczeństwa, zostały zaakceptowane, więc na Zachodzie widać, jak partie często szukają wyróżników. W Polsce pozostały jeszcze niektóre kwestie kulturowe, ale pod wpływem UE dyskutuje się raczej, jak wprowadzać zmiany, a nie czy wprowadzać; dotyczy to np. związków partnerskich. Poza tym w Polsce do partii należą głównie ci, którzy wiążą swoją przyszłość z polityką, bo w obliczu toczącej się politycznej wojny plemiennej otwarta przynależność do partii jest ryzykowna, zwłaszcza gdy pracuje się w sektorze publicznym – zaznaczył senator. Wyborcy wciąż jeszcze są związani częściowo z kierunkami ideowymi, ale nie głosują według programów partyjnych, bo one nie są realizowane, tylko coraz częściej głosują na lidera – stąd wodzowski charakter partii. Jako lekarstwo Borowski zaproponował bardziej oddolne kształtowanie list wyborczych i zmiany w kierunku mieszanej ordynacji wyborczej typu niemieckiego, która powoduje odnowienie składu reprezentacji partyjnych w parlamencie.
Także Radosław Markowski zgodził się, że zmiany w ordynacji wyborczej powinny iść w kierunku rozwiązań niemieckich. Przypomniał jednak, że w tych samych systemach partyjnych na Zachodzie frekwencja sięga 75–80 proc. „Więc namawiałbym do skupienia się na tym, że nasz obywatel jest dalece niedoskonały” – zaapelował. Jak zaznaczył, z badań Polskiego Generalnego Studium Wyborczego wynika, że dwa tygodnie po wyborach polski obywatel niewiele już pamięta. Psychologowie społeczni i polityczni dowiedli nieprawdziwości koncepcji Almonda i Verby, zakładającej, że obywatele chcą partycypować w rządzeniu. Obywatele są obojętni, polityków chcą kontrolować tylko wtedy, gdy mają głębokie poczucie niesprawiedliwości. Po 30 latach eksperymenty wykazały fiasko demokracji bezpośredniej – podkreślił Markowski. Przeciętnego obywatela interesują dwie–trzy sprawy, a nie wszystkie, którymi zajmuje się rząd, poza tym ludzie są niekompetentni i – jak się okazało – niewiele rozumieją, np. z pytań referendalnych.
Janusz Reykowski zwrócił uwagę, że sposób postępowania partii jest wyznaczany przez główny cel, czyli zdobywanie i utrzymanie władzy. Choć w demokracji partia powinna przygotowywać ludzi kompetentnych do rządzenia państwem, to celem rekrutacji na stanowiska partyjne jest znalezienie efektownych bojowników, lojalnych i skutecznych. Partie dostosowują się w ten sposób do gry, w której biorą udział. A media wzmacniają w systemie politycznym jego cechy. Reykowski nie zgodził się z Rafałem Kalukinem, że nie odgrywają one podmiotowej roli. Nie są wprawdzie autorami pomysłów, idei, celów politycznych, ale je nagłaśniają, koncentrują uwagę na rozwoju problemów bieżącej gry, w ogóle koncentrują uwagę na grze. „Gra jest nie tylko naturą polityki, w pewnym sensie znajduje wielokrotne wzmocnienie przez to, jak funkcjonują media” – uważa prof. Reykowski. Według niego pojedyncze zmiany nie naprawią systemu; zwiększenie demokracji partyjnej czy inny sposób finansowania partii jako pojedyncze działania nie byłyby skuteczne. Profesor zaproponował więc dyskusję o wariantach naprawy sytuacji jako kontynuację debaty w Fundacji Batorego.

Natomiast Przemysław Radwan zwrócił uwagę, że z podobnymi problemami jak partie borykają się organizacje pozarządowe. Zastanawiając się, co można zrobić, by odbudowywać bazę obywatelską, także Radwan wskazał na przykład Niemiec, gdzie partie mają fundacje polityczne i cały „plankton” drobnych instytucji, dzięki którym schodzą stosunkowo nisko w struktury społeczne. W Polsce od wielu lat panuje sytuacja patowa, jeśli chodzi o ustawę o fundacjach politycznych, nikt się nią nie interesuje – przypomniał. Zaproponował też system politycznej edukacji obywatelskiej, by pokazać Polakom, że „w polityce nie chodzi wyłącznie o kłótnie i spory”. Odnosząc się do kwestii demokracji bezpośredniej, przyznał, że jako obywatel jest przerażony na myśl, że miałby uczestniczyć we wszystkich możliwych konsultacjach i partycypacjach, bo na wielu sprawach się nie zna, a w takich sporach działają różne grupy interesów. „W tym sensie system demokracji przedstawicielskiej z partiami politycznymi nie jest taki najgorszy” – ocenił.

Także Jarosław Makowski stanął w obronie partii politycznych, oceniając, że nie można mówić o braku demokracji, gdy partie w Polsce są rozdyskutowane, a każdy ma poczucie, że powinien być liderem, więc przechodzi do konkurencji politycznej albo zakłada własną partię. „Na tym polega demokracja wewnątrzpartyjna” – uznał. Podkreślił, że proces komercjalizacji nie dotyczy wyłącznie partii, ale całego społeczeństwa. Według niego książka Michaela Sandela Czego nie można kupić za pieniądze pokazuje, jak społeczeństwo obywatelskie zostało zastąpione społeczeństwem rynkowym, a poczucie przyzwoitości – transakcjami. Również państwo, które jest narzędziem potrzebnym partiom do rządzenia, straciło moc na rzecz rynku. Dziś rząd nie drży przed swoimi obywatelami w obawie, że zostanie obalony, ale drży przed agencjami ratingowymi. Jeśli tradycyjnie partie dochodziły do władzy, by rządzić, to dziś straciły moc naprawy świata – uznał Makowski. W rezultacie „wkurzony obywatel” odrzuca tradycyjne partie, które gwarantowały ład społeczny, gdyż widzi ich bezradność, i pojawiają się takie formacje, jak Piraci w Niemczech, a z drugiej strony ruchy nacjonalistyczne. „Jeśli chcemy naprawiać system partyjny, to trzeba by wrócić do odnowy społeczeństwa obywatelskiego” – zadeklarował Makowski.
Z kolei Anna Materska-Sosnowska uznała, że to nie „wkurzeni obywatele” nie spełniają swojej funkcji, tylko partie wyczerpały swoją formułę. Powstaje nowe zaangażowanie obywatela, jest inna świadomość, pojawiają się inne przeżycia pokoleniowe, inna komunikacja, inne wyzwania. Powstają ruchy, które rządzą się nowymi prawami. Powinniśmy na nowo zdefiniować partię polityczną – apelowała politolożka. Jak uznała, nie jest wartością to, żeby partia była masowa. „To już przeszłość. Dzisiaj inaczej wygląda komunikacja; w języku technologii partie są określane jako państwo strukturalne, a społeczeństwo to chmura” – mówiła, wskazując, że należy się zastanowić, jak to dzisiaj jesteśmy w stanie zagospodarować.
Rafał Grupiński uznał, że obecnie partie w Polsce są wodzowskie, bo przechodzą okres transformacji. Po okresie rozproszenia lat 90. nastąpiła faza partii dużych, łączących w sobie wiele nurtów, nieodwołujących się wprost do idei, bo to zawężałoby elektorat do tzw. magicznych 5 proc. Być może tę wielonurtowość trzeba łączyć z silną władzą centralną, a następnym etapem będzie budowa partii ponad ideologią, czyli reprezentujących społeczeństwo obywatelskie – uznał poseł. Nie zgodził się z tezą Jarosława Makowskiego, że tworzenie zewnętrznych partii to sygnał nadmiaru demokracji; to raczej opuszczenie pokładu, bo nie znajduje się na nim swojego miejsca – polemizował. Ocenił jednak, że w dużych partiach demokracja się zakorzeniła, a prawybory w PO w dużym stopniu się sprawdziły. Wprawdzie wykazały, że aktywnych jest 45–50 proc. członków partii, ale udowodniły też, że partia działa przy otwartej kurtynie. Grupiński stwierdził, że sam jest przykładem wewnętrznej demokracji w PO. „Te mechanizmy działają wewnątrz partii, przynajmniej niektórych” – przekonywał. Podzielił opinię Marka Borowskiego, że przynależność do partii, m.in. przez specyfikę aktywności mediów, rzeczywiście jest obciążeniem i można przez nią stracić pracę. Bronił zasady, że po wygranych wyborach zwycięska partia obsadza stanowiska w państwie, bo przecież „po to szła do wyborów”. „Tworzenie wokół tego odium zawłaszczania państwa jest antydemokratyczne, bo świadczy o tym, że to, co jest naturalne, staje się czymś patologicznym” – oświadczył poseł.
Na koniec Mikołaj Cześnik z PAN zwrócił uwagę na występujący w Polsce problem z uznawaniem prawomocności przeciwnika politycznego, przypominając, że jest to jeden z fundamentów demokracji. W badaniu Polskiego Generalnego Studium Wyborczego 20 proc. ankietowanych chciałoby zakazu istnienia którejś partii na polskiej scenie politycznej. Najwięcej badanych chciałoby delegalizacji PiS – 9 proc., PO – 3 proc., Ruchu Palikota – prawie 7 proc., 4 proc. chce delegalizacji innych partii. Nic alarmującego w tych danych nie dostrzegł Jacek Raciborski, oceniając, że to nie są duże odsetki, a 80 proc. ankietowanych nie zgłasza takich postulatów. Za bardziej niepokojący uznał wynik 41 proc. badanych, którzy akceptują koncepcję, że byłoby najlepiej, gdyby w Polsce istniała jedna sprawna partia. „To pokazuje, jak bardzo partie są w Polsce niezakorzenione, jak nierozumiana jest ich rola, jak silna niechęć do partii” – ocenił.|
II
Partie a świat zewnętrzny
Polityczny paralelizm to jeden z czynników, który decyduje o tym, czy obywatele mają dostęp do informacji potrzebnych w wyborach. Problemem jest jednak brak zainteresowania wyborców, którzy nie wierzą, by politycy mieli wpływ na ich życie, i głosują na podstawie kryterium estetycznego –podkreślano w drugiej części spotkania. Ważniejsze od reprezentacji poglądów wyborcy przez partie polityczne okazało się jego zmobilizowanie, by w ogóle zagłosował – przestrzegł Radosław Markowski.
Omawiając projekt Media and Democracy In Eastern Europe, wyjaśnił, że badania, prowadzone we wszystkich państwach regionu, obejmowały pytania o polityczny paralelizm, profesjonalizm dziennikarski w kontekście nowych mediów, własność mediów oraz interwencjonizm państwa i media państwowe.
Jeśli chodzi o relacje politycy–media, badania wykazały, że w Europie Środkowej i Wschodniej są kraje, takie jak Rumunia czy Bułgaria, gdzie partie ewidentnie mają wpływ na media, a są państwa, w których to dziennikarze wpływają na wybory polityków. Okazało się też, że mimo niskiego prestiżu partii w ważnych sprawach czy w referendach ludzie wykonują ich zalecenia. Badanie potwierdziło występowanie zjawiska klientelizmu, zwłaszcza w Rumunii i Bułgarii; najlepiej pod tym względem wypadła Estonia. Na początku badania, w części dotyczącej reprezentacji politycznej, media traktowano jako pośredników, ale pod koniec pytanie już brzmiało, w jakim stopniu są one zastępczą reprezentacją (surrogate representation), o której mówiła Jane Mansbridge, tj. czy ludzie mają poczucie, że media ich reprezentują. Prof. Markowski wyraził przekonanie, że w niektórych sprawach wielki dziennik czy stacja TV w krótkim czasie może więcej zrobić niż marginalna partia polityczna.
Ostrzegł też, że nowe media kreują sytuacje, w których ludzie poruszają się w zamkniętych światach osób podobnie myślących. Dyskusja na ten temat dotyczy też organizacji pozarządowych, ruchów społecznych, inicjatyw. „Dla jakości demokracji niekoniecznie te wszystkie asocjacje, w których dobieramy się ze względu na podobieństwa naszych preferencji, służą w makroskali rozmowie” – powiedział.
Polityczny paralelizm i własność mediów to – jak zaznaczył – dwa kluczowe elementy decydujące o tym, czy obywatele mają dostęp do wiedzy, która pomogłaby im w wyborze. Jednak istnieje problem, że nie wszyscy chcą w wyborach uczestniczyć, choć wydaje się, że w Polsce nie jest jeszcze tak źle. Na podstawie Polskiego Generalnego Studium Wyborczego można stwierdzić, że 45–50 proc. dorosłych Polaków głosuje w konkretnych wyborach, stale zmarginalizowanych jest 20 proc. Więc rotacyjnie 80 proc. uczestniczy w jakiś sposób we wpływaniu na politykę. Radosław Markowski przywołał tezę Seymoura Martina Lipseta, że problemem nie jest wysokość frekwencji, ale jej skoki z jednych wyborów na drugie, bo elektorat mobilizuje się tylko wtedy, gdy dzieje się coś złego.
W czasie ostatnich wyborów w USA okazało się, że dużo istotniejsze niż reprezentacja poglądów wyborcy jest zmobilizowanie obywatela, żeby poszedł zagłosować – podkreślił Markowski, powołując się na amerykańskie National Elections Studium. Według niego Demokraci wygrali dzięki dewastującej przewadze w wyszukiwaniu swoich potencjalnych wyborców, którzy niekoniecznie mieli zamiar głosować. Profesor przestrzegł, że może to wkrótce dotyczyć i Polski. Nowym zjawiskiem w USA było też wykorzystanie różnych zasobów konsumenckich i nowych mediów, np. Facebooka, do ustalania przez partie polityczne, na podstawie deklarowanych preferencji obywateli, jaki przedstawić program, by przyciągnąć wyborców.
Janusz Czapiński przytoczył wyniki badań świadczące o tym, że Polacy od dawna zdają sobie sprawę, że skończyła się tradycyjna funkcja partii politycznych, które obecnie odgrywają najwyżej rolę zarządcy. Jeszcze w 2000 roku 25 proc. dorosłych Polaków było przekonanych, że politycy mają znaczący wpływ na jakość ich życia, w 2011 roku – niecałe 8 proc. Ok. 90 proc. Polaków, łącznie z tymi, którzy chodzą na wybory, jest przekonanych, że wszystko jedno, kto rządzi. Gdy oglądają panoramę ofert partyjnych, większość nie szuka reprezentantów swoich interesów, decydujące jest kryterium estetyczne – czy polityk się podoba. Politykom w Polsce z punktu widzenia interesu politycznego nic też nie daje wpływ na media – SLD i PiS przegrywały przecież wybory, mając kontrolę nad mediami publicznymi. Polacy traktują bowiem świat reprezentowany w mediach jako odrębny, nie kierują się sugestiami dziennikarzy – ocenił Czapiński.
Według niego rysuje się niezwykle klarowny podział polskiego społeczeństwa na dwie „płyty tektoniczne” – na jednej całkowicie pokrywają się ze sobą elektoraty PO i SLD, a na drugiej – elektoraty PiS i PSL. Dwa ugrupowania nie pasują do tych płyt: Ruch Palikota oraz ONR i Młodzież Wszechpolska. Na pierwszej „płycie tektonicznej” są ludzie lepiej wykształceni, z dostępem do Internetu, zamożniejsi, młodsi, z mniejszymi uprzedzeniami wobec obcych, osób odmiennych, z większą autodeterminacją itd. Zwolennicy PO są jedyną grupą wyborców, która w pełni akceptuje demokrację. Wszyscy pozostali dopuszczają, że rządy niedemokratyczne mogą być lepsze albo że nie ma znaczenia, czy rząd jest demokratyczny, lub wręcz uważają, że demokracja jest złą formą rządów. Wybory Polaków pokrywają się więc w jakimś stopniu z podziałami na scenie partyjnej, ale nie tak, jak się wydaje politykom dbającym o odrębność swoich ugrupowań. Jeśli partie „są przekonane, że powinny realizować interesy grup społecznych, to powinny po prostu dokonać fuzji i utworzyć dwa duże ugrupowania polityczne. Bo polskie społeczeństwo naprawdę nie jest tak rozdrobnione jak polska scena polityczna” – ocenił prof. Czapiński.
Z tezą o dwóch płytach tektonicznych polemizował Jarosław Flis. Jak przypomniał, z czterech sondaży zsumowanych wiosną przez „Gazetę Wyborczą” wynika, że największą grupą wyborców zarówno PO, jak i PiS są osoby w średnim wieku, ze średnim wykształceniem i w średniej sytuacji materialnej. Różnice są wyraźne w grupach skrajnych – biednych, bogatych – i to one przyciągają uwagę mediów. W wyrazistym obrazie medialnym, tworzonym przez partie budujące swoją siłę na tożsamościach i tożsamościach negatywnych, gubi się cały środek – przestrzegł socjolog. Prof. Czapiński bronił się, wskazując, że przytoczony wynik badań opiera się na koniunkcji 12 czynników, w tym zamożności, wieku i wykształcenia, przy pojedynczym parametrze zawsze dominuje środek.
Zdaniem Andrzeja Celińskiego większość Polaków nie wierzy, by politycy mieli wpływ na ich życie, bo praktycznie zanikła społeczna i polityczna rola autorytetu. Niski poziom obecnego wykształcenia nie zapewnia możliwości rozpoznania świata, a ludzie podążają za słowem i pojęciami, jakie słyszą w dostępnych źródłach informacji: telewizji, prasie, od księży – uważa Celiński. Partie – jak podkreślił – powinny pogodzić dwie w dużej mierze przeciwstawne funkcje: reprezentacji obecnych interesów obywatelskich oraz instytucji państwa wybiegającej w przyszłość. Zdaniem polityka dramatem demokracji jest to, że całkowita komercjalizacja mediów niepublicznych pozbawiła elity w Polsce miejsca, gdzie mogłyby rozmawiać ze sobą o przyszłości. Pozostają media publiczne, które według Celińskiego nie powinny podążać za rynkiem, lecz muszą mieć swobodę kształtowania debaty.
Natomiast Ludwik Dorn uważa, że problem „partie a świat zewnętrzny” polega w Polsce nie na kolonizacji czy własności mediów, lecz na tym, że z mediami istnieje paralelizm tożsamości. „Mamy do czynienia z mediami o charakterze tożsamościowym, tylko z jednej stronie jest olbrzymi koncern, a po drugiej nędzna manufaktura” – uznał polityk. Według niego partie i system polityczny uzyskały suwerenność wobec środków masowego przekazu po wejściu 24-godzinnych telewizji, brukowców, po aferze Rywina. Podczas gdy w latach 90. media ustalały, kto jest w Polsce ważny, obecnie nie można sobie wyobrazić, że obalą Kaczyńskiego czy Tuska jako przywódcę partyjnego. Z paralelizmu politycznego wyłamuje się w pewnym sensie PO, którego „dynamizmem jest skupienie w siłę ludzi bez właściwości” – ocenił Dorn. Jego zdaniem jest to jedyna partia, która ma wyłącznie negatywną tożsamość.
Krystyna Skarżyńska natomiast zwróciła uwagę, że paralelizm istnieje też między partiami i społeczeństwem, ale relacji między nimi praktycznie nie ma poza okresami wzmożenia wyborczego. Przez ostatnią dekadę partie mają najniższe notowania wśród instytucji demokratycznych. W badaniu z 2011 roku zaufanie do nich miało 9 proc. ankietowanych, w 2008 roku – 11 proc. Rekrutacja do partii jest indywidualistyczna, ludzie nie są dobierani pod kątem wspólnych celów. Skarzyńska, powołując się na swoje badania, wskazała, że ludzie angażują się w działalność partyjną ze względów temperamentalnych. Coraz częściej do partii wstępują osoby, które nie tylko nie interesują się demokracją, ale wręcz są jej przeciwnikami. „To jest problem, bo demokrację budują antydemokraci” – ostrzegła. Witold Bentkiewicz zwrócił uwagę, że parlamentarzyści coraz częściej wywodzą się z szeregów działaczy szczebla samorządowego.
Z kolei Piotr Winczorek rozważał, co by było, gdyby na partie wystawiające listy głosowało się na numerki, jak przed wojną, a nie na osoby na liście, pozostawiając partiom swobodę określania, kto wejdzie do parlamentu. Czy nie odczarowałoby to iluzji swobody wyboru nie tylko partii, ale też osób? I czy oznaczałoby nasilenie czy osłabienie wewnątrzpartyjnych bojów o miejsca na liście – zastanawiał się. Czy byłby to wielki zamach na demokrację polityczną w partii? I czy jest ona rzeczywiście tak istotna?
W odpowiedzi na te wątpliwości Agnieszka Kloskowska-Dudzińska powołała się na badania wskazujące, że prawybory w partiach nie zmieniają faktu, iż politycy w większości nie reprezentują interesów obywateli, tylko wykonują polecenia partii. We wszystkich krajach europejskich 48 proc. parlamentarzystów w razie wątpliwości lub konfliktu kieruje się wolą partii, 31 proc. – własną opinią, a tylko 16 proc. – opinią wyborców. Jest to naturalne, bo sprzyjają temu regulacje prawne – posłowie są wskazywani przez partie. Rola selekcji wewnątrzpartyjnej nie jest istotna, ale znaczenie ma to, na ile system wywołuje konkurencję między kandydatami w ramach listy, bo wtedy w większym stopniu reprezentują wyborców. Głosowanie na całe listy niewiele rozwiąże, bo wyborcom nie będą znane nazwiska kandydatów – zaznaczyła Kloskowska-Dudzińska. Przy czym większe znaczenie ma to, że kandydaci występują pod swoimi nazwiskami, niż możliwość wskazania konkretnego kandydata.
Zdaniem Jarosława Flisa w przypadku głosowania na listy partyjne w okręgach wielomandatowych istnieje alternatywa, którą wypróbowała Bośnia w wyborach lokalnych: albo listy będą zamknięte i wówczas kandydaci niczym nie będą się interesować, albo będą otwarte i wtedy będą walczyć ze sobą nawzajem. Wszyscy próbują wyjść z tego dylematu; Słowenia np. zastosowała system zbliżony do niemieckiego – wskazał Flis. Z kolei Radosław Markowski uznał zamykanie list za regres.
Podsumowując dyskusję, powtórzył, że problemem jest „niezainteresowany, pasywny obywatel”, który narzeka na partyjniactwo „na górze”, a potem przychodzą wybory i 70–80 proc. osób głosuje na pierwszego i drugiego polityka na liście. Należałoby więc zadać pytanie nie tylko o to, jak partie pełnią swoje funkcje, ale też, jak obywatel pełni swoje funkcje. Jeśli myślimy o jakości demokracji, to należy też odpowiedzieć na pytanie, gdzie jest odpowiedzialny obywatel, który ma rozliczać polityków.
Z kolei Tadeusz Szawiel przestrzegł, że potrzebna jest stabilizacja, aby ulepszyć system partyjny, przynajmniej przez dwa–trzy okresy wyborcze. Do tej pory ulepszanie według niego polegało głównie na instrumentalnie pojmowanych zmianach w ordynacji, ale być może zainteresowanie takimi zmianami osłabłoby, gdyby wchodziły one w życie dopiero po kolejnym cyklu wyborczym. Zdaniem Szawiela nowe media nie zagrażają systemowi partyjnemu, partie nauczą się z nim żyć, czego przykładem są USA czy Wielka Brytania, gdzie przeżyły już rewolucje związane z wejściem radia i telewizji.
Jednak według Radosława Markowskiego obecnie nie widać wpływu mediów na partie, bo wszystkie strony podobnie je wykorzystują; gdyby SLD i PiS swego czasu nie kontrolowały mediów, to bilans wyborczy wyglądałby jeszcze inaczej. A media są tożsamościowe, bo w ogóle polityka w Polsce jest tożsamościowa; nadal 80–90 proc. decyzji, na kogo zagłosować, wiąże się ze sprawami socjokulturowymi, symbolicznymi, choć ostatnio to się nieco zmienia, gdyż zaczynają odgrywać rolę kryteria ekonomiczne.
Tezie, że media nie mają wpływu na politykę, sprzeciwił się Aleksander Smolar, uznając ją za „głęboko fałszywą”. Jak podkreślił, nie chodzi o to, że wszyscy wykorzystują media, lecz o brak przestrzeni wolności, którą stwarzał czas, o odstęp między decyzją a jej ujawnieniem opinii publicznej. Gdy sto lat temu zapadała decyzja o wojnie, obywatele dowiadywali się po kilku tygodniach. „To stwarzało niesamowitą przestrzeń wolności, (…) politycy mieli poczucie dużej swobody wyboru” – podkreślił prezes Fundacji Batorego. Dziś reakcja jest natychmiastowa, jak np. po interwencji Francuzów w Mali, co w wielu przypadkach ogranicza władzę.
Smolar nie zgodził się też z tezą, że nowe media nie wpłyną na system partyjny. Według niego Internet może zasadniczo zmienić demokrację, wręcz ją zniszczyć – z powodów wskazywanych przez Radosława Markowskiego. Wytwarza bowiem zamknięte obiegi informacyjne. „Znajdujemy się we własnym świecie, który się radykalizuje. Nie mamy wspólnego uniwersum, już nie ma wspólnej opowieści, nie ma wspólnej rzeczywistości, tak naprawdę nie ma wspólnoty demokratycznej” – tłumaczył. Pozytywne funkcje Internetu, jak w Egipcie, polegają na zdolności mobilizacji chwilowej, a to nie jest żaden proces – ruchy bez partii, bez przywódców, bez organizacji to „proszek, który się następnego dnia rozpada”.
Nawiązując do sprawy udziału w wyborach, Smolar przypomniał opinię Huntingtona z lat 70., że jednym z podstawowych problemów demokracji jest nadaktywność obywateli. Odwołał się też do przytaczanej myśli Lipseta o frekwencji wyborczej. „To jest myśl niepozbawiona podstaw. Są różne pomysły, jak ratować demokrację poprzez ograniczenie demokracji” – powiedział. Tworzy się wyspy relatywnie niezależne od procesu politycznego, czego przykładem jest bank centralny czy trybunał konstytucyjny. Jednak rezygnacja przez obywateli z udziału w wyborach mogłaby być groźna, gdy nie ma innych form obywatelskiego uczestnictwa, takich jak w Ameryce – ocenił prezes Fundacji Batorego, zastanawiając się, dlaczego obywatele w ogóle uczestniczą w procesie wyborczym, choć indywidualnie nie mają wpływu na wynik. Według niego jest to problem wartości, deklaracja, święto przynależności do wspólnoty, a racjonalne powody są ograniczone.
 
Bożena Kuzawińska
sesja I
Lata 2010-2013: próba bilansu
Wasyl Jurczyszyn (Centrum im. Razumkowa), Oksana Prodan (deputowana Partii UDAR), Ołeksandr Szarow (Narodowy Instytut Badań Strategicznych przy Prezydencie Ukrainy), Switłana Taran (Biuro Ekonomii i Technologii Społecznych), Igor Umanski (b. wiceminister finansów Ukrainy)  

sesja II

godz. 13.30-15.30
Szczególny przypadek: energetyka
Mychajło Honczar (Centrum Nomos), Jurij Korolczuk (Instytut Strategii Energetycznych), Weronika Mowczan (Instytutu Badań Ekonomicznych i Konsultacji Politycznych),  Wołodymyr Omelczenko (Centrum im. Razumkowa), Oleh Zarubinskyj (deputowany Partii Regionów)
 
Prowadzenie: Mirosław Czech (członek zarządu Fundacji im. Stefana Batorego), Aleksander Smolar (prezes Fundacji im. Stefana Batorego)
 
Noty o panelistach:
 
Mirosław Czech (ur. 1962) ­– publicysta, komentator polityczny „Gazety Wyborczej”. Członek zarządu Fundacji im. Stefana Batorego oraz władz Związku Ukraińców w Polsce. W latach 1993-2001 poseł na Sejm RP.
Mychajło Honczar – dyrektor programów energetycznych ośrodka analitycznego Centrum Nomos. Ekspert w dziedzinie bezpieczeństwa energetycznego, doradca Prezydenckiej Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony.

Wasyl Jurczyszyn (ur. 1955) – od 2005 roku dyrektor programu ekonomicznego w Centrum im. Razumkowa, z wykształcenia fizyk-matematyk, dr hab., profesor Ukraińskiej Akademii Administracji Publicznej przy Prezydencie Ukrainy. Autor blisko 100 prac i artykułów naukowych. 

Jurij Korolczuk (ur. 1980) –niezależny ekspert w dziedzinie energetyki, fundator Instytutu Strategii Energetycznych. Wcześniej m.in.członek Rady Instytutu Badań Energetycznych w Kijowie. Wykładowca na Uniwersytecie Iwana Franki we Lwowie. Był rzecznikiem prasowym Gaz Ukrainy, następnie Ukrtransnafta i Naftohaz Ukrainy.
 

Weronika Mowczan (ur. 1976) – dyrektorka kijowskiego Instytutu Badań Ekonomicznych i Konsultacji Politycznych (IER). Wcześniej współpracowała m.in. z Uniwersytetem Stanforda, Instytutem Harwardzkim oraz Bankiem Światowym. Ekspertka w dziedzinie makroekonomii, zajmowała się analizą skutków wstąpienia Ukrainy do Światowej Organizacji Handlu, relacjami gospodarczymi Ukrainy z UE oraz Rosją, a także integracją regionalną.

Wołodymyr Omelczenko (ur. 1967) – dyrektor programu energetycznego w Centrum im. Razumkowa, gdzie pracuje od 2007 roku. Z wykształcenia chemik. Autor blisko 50 prac i artykułów naukowych. Wcześniej pracował m.in. w Ministerstwie Gospodarki Ukrainy, Naftohazie Ukrainy oraz w Narodowym Instytucie ds. Bezpieczeństwa Międzynarodowego.

Oksana Prodan (ur. 1974) – deputowana do Rady Najwyższej Ukrainy, członkini Partii UDAR, wiceprzewodnicząca komisji ds. polityki celnej i podatkowej. Prawniczka, przedsiębiorca, działaczka społeczna, dyrektor Centrum Ochrony Przedsiębiorców w Czerniowcach, prezes Ukraińskiego Stowarzyszenia Małego i Średniego Biznesu „Forteca”.

Ołeksandr Szarow (ur. 1954)– ekonomista, dr hab., ekspert Narodowego Instytutu Badań Strategicznych przy Prezydencie Ukrainy, urzędnik państwowy, dyplomata. Wcześniej pracował m.in. w Ministerstwie Gospodarki, Ambasadzie Ukrainy w Portugalii i RPA, kierował wydziałem współpracy międzynarodowej w Narodowym Banku Ukrainy.

Switłana Taran (ur. 1974)– ekonomistka z kijowskiego Biura Ekonomii i Technologii Społecznych. Współpracowała m.in. z Centrum Analiz Społeczno Ekonomicznych – CASE. Zajmowała się analizą skutków wejścia Ukrainy do Światowej Organizacji Handlu. Autorka raportów i publikacji nt. stowarzyszenia i strefy wolnego handlu Ukrainy z UE.

Igor Umanski (ur. 1975) – ekonomista, dr, polityk, urzędnik państwowy, w latach 2008-2010 pierwszy wiceminister finansów Ukrainy w rządzie Julii Tymoszenko, przez pół roku pełnił funkcję ministra finansów.
Oleh Zarubinskyj (ur. 1963) – deputowany do Rady Najwyższej Ukrainy nieprzerwanie od 1998 roku, członek Partii Regionów, pierwszy wiceprzewodniczący parlamentarnej komisji ds. energetyki, polityki i bezpieczeństwa jądrowego. Członek Rady Koordynacyjnej przy Prezydencie Ukrainy ds. Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego. Z wykształcenia historyk i ekonomista, wcześniej wykładowca akademicki.

I sesja
godz. 11.00-13.30
Węgry Orbána: jak daleko od liberalnej demokracji?
Wystąpienia: Zoltán Miklósi (Uniwersytet Środkowoeuropejski w Budapeszcie), Ágoston Sámuel Mráz (firma doradcza Nézőpont Intézet), György Schöpflin (poseł do Parlamentu Europejskiego, lista Fideszu), Gabor Attila Tóth (Uniwersytet w Debreczynie), Balázs Váradi (Uniwersytet Środkowoeuropejski w Budapeszcie).
II sesja
godz. 14.30-17.00
Polska prawica w poszukiwaniu tożsamości. Rola fascynacji Węgrami
Wystąpienia: Agata Bielik-Robson (Uniwersytet w Nottingham, Instytut Ameryk i Europy Uniwersytetu Warszawskiego), Ludwik Dorn (poseł na Sejm RP, Solidarna Polska, b. marszałek Sejmu RP), Radosław Markowski (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej), Robert Krasowski (publicysta), Przemysław Wipler (poseł na Sejm RP, Prawo i Sprawiedliwość).

9 kwietnia 2013

III sesja
godz. 11.00-13.30
Przeciw liberalnej demokracji i przeciw Unii – nowe zjawiska polityczne w Europie
Wystąpienia: Sylvie Kauffmann („Le Monde”), Iwan Krastew (Centrum na rzecz Strategii Liberalnych, Sofia), Jacques Rupnik (Centrum Studiów i Badań Międzynarodowych CERI, Paryż), György Schöpflin (poseł do Parlamentu Europejskiego, lista Fideszu)
Pytania i komentarze z sali
Prowadzenie konferencji: Aleksander Smolar (prezes Fundacji Batorego).
Zapis trzeciej sesji ukazał się w „Przeglądzie Politycznym” (2013, nr 120)
Tezy
 
Ostatnie, kolejne modyfikacje konstytucji węgierskiej spowodowały nową falę międzynarodowej krytyki pod adresem rządów Viktora Orbána. Zarzuca im się tendencje autorytarne, eliminowanie istotnych zabezpieczeń liberalnej, konstytucyjnej demokracji, która jest budowana na równowadze instytucji i sił (checks and balaces). Chodzi m.in. o istotne osłabienie Trybunału Konstytucyjnego, Banku Centralnego, modyfikacje ordynacji wyborczej czy ustawy o mediach ograniczającej wolność słowa. Krytyce podlega polityka gospodarcza i nacjonalistyczna propaganda, oparta na heroizacji oporu przeciwko presjom z zewnątrz. Jak bardzo realne są zagrożenia dla liberalnej demokracji w dzisiejszych Węgrzech? Jakie są tam obecnie alternatywy polityczne?

W Polsce mamy do czynienia z silnie obecnym na prawicy mitem rządów Orbána. Przytłaczające zwycięstwo wyborcze przywódcy Fideszu i jego radykalne rządy stanowią dla wielu usprawiedliwienie rządów PiS lat 2005-2007 i źródło nadziei na przyszłość. Politycznie formująca się radykalna prawica narodowa znajduje wzór w skrajnym węgierskim Jobbiku. Jakie są nowe idee na prawicy, jeżeli chodzi o stosunek do liberalnej demokracji, do państwa prawa, do Unii Europejskiej? W jakim stopniu kształtują się pod wpływem doświadczeń węgierskich?

Sytuację, jeżeli chodzi o polską percepcję przypadku węgierskiego komplikuje nadto zdecydowane poparcie premiera Donalda Tuska i ministra Radosława Sikorskiego dla rządu Orbána w jego konflikcie z dużą częścią Unii Europejskiej. Ze względu na politykę wewnętrzną wygląda to na zaskakujący brak koherencji. Wyjaśnienie można zapewne znaleźć w obawie, iż atak na Orbána może zapowiadać swoistą „strategię salami” w stosunku do krajów Europy Środkowej i Wschodniej, w okresie dokonującej się radykalnej rekonstrukcji Unii Europejskiej.

Sytuację na Węgrzech i dylematy polskiej prawicy trzeba też rozpatrywać na szerszym tle kryzysu polityki demokratycznej w Unii i w wielu państwach członkowskich wspólnoty. Lata kryzysu, poczucie politycznej bezalternatywności i braku nadziei sprzyjają powstawaniu ruchów radykalnych oraz różnych odcieni populizmu. Pytanie, które chcemy postawić dotyczy nie tylko ich geografii i ideologii. Co tłumaczy swoisty paradoks, że siła i rozprzestrzenienie się tych ruchów w Europie jest ciągle dość ograniczone, pomimo głębokiego kryzysu ekonomicznego i politycznego, a także kryzysu nadziei w Unii Europejskiej? Czy Węgry zdają się tu być wyjątkiem? Jakie są dalsze perspektywy ruchów radykalnych?

Aleksander Smolar
 

Na ten temat patrz:

Viktor Orbán w Instytucie Wolności – relacja wideo, Salon 24. Niezależne forum publicystów

György Schöpflin, Węgry: projekt Fideszu (wersja polska [PDF 215 KB] , wersja angielska [PDF 215 KB]) tekst opublikowany w Aspen Review, 2013, nr 1

Noty o panelistach

Agata Bielik-Robson (ur. 1966) – filozofka, dr hab. Wykładowczyni na Wydziale Teologii Uniwersytetu w Nottingham oraz Instytucie Ameryk i Europy Uniwersytetu Warszawskiego. Pracowniczka Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Felietonistka „Wysokich Obcasów”. Zajmuje się filozofią podmiotowości, postsekularyzmem, myślą judaistyczną oraz wpływem psychoanalizy i formacji romantycznej na filozofię. Ostatnio wydała: Duch powierzchni. Rewizja romantyczna i filozofia (2010), The Saving Lie: Harold Bloom and Deconstruction (2011), Erros. Mesjański witalizm i filozofia (2012), Żyj i pozwól żyć (rozmawia Michał Sutowski, 2012).
Ludwik Dorn (ur. 1954) – polityk, socjolog i publicysta. Poseł na Sejm RP od 1997. Działacz Komitetu Obrony Robotników, a następnie „Solidarności”. Pracownik Ośrodka Badań Społecznych NSZZ „Solidarność” Regionu Mazowsze. Redaktor podziemnego „Głosu”. Współzałożyciel i od 1992 roku wiceprezes Porozumienia Centrum. Współzałożyciel i w latach 2001-2007 wiceprezes Prawa i Sprawiedliwości. Obecnie członek klubu parlamentarnego Solidarna Polska. W 2007 roku marszałek Sejmu. W latach 2005-2007 wicepremier oraz minister spraw wewnętrznych i administracji.
Sylvie Kauffmann (ur. 1955) – dziennikarka. Dyrektor wydawniczy dziennika „Le Monde”. Od 1987 roku korespondentka dziennika w Moskwie, a w latach 1988-1993 w Europie Środkowo-Wschodniej. Od 1996 do 2001 roku szef biura Nowym Jorku. W latach 2010-2011 redaktor naczelna „Le Monde”.
Robert Krasowski (ur. 1966) – publicysta, dziennikarz. W latach 1993–1995 dziennikarz „Życia Warszawy”, od 1996 do 2002 roku szef działu opinii w „Życiu”. Następnie zastępca redaktora naczelnego „Faktu”. W latach 2006-2009 redaktor naczelny „Dziennika. Polska. Europa. Świat”. Współtwórca „Europa – Tygodnik Idei” (dodatek do „Faktu”, a następnie do „Dziennika”). Założyciel i współwłaściciel wydawnictwa Czerwone i Czarne. Ostatnio wydał: Po południu. Historia polityczna III RP, T. 1, Lata 1989-1995 (2012).

Iwan Krastew (ur. 1965) – politolog i analityk spraw międzynarodowych. Przewodniczący Centrum na rzecz Strategii Liberalnych w Sofii. Fellow w wiedeńskim Instytucie Nauk o Człowieku. Członek zarządu European Council on Foreign Relations w Londynie. Członek redakcji „Europe’s World”, „Journal of Democracy” i „Transit – Europäische Revue”. W latach 2005-2011 redaktor naczelny bułgarskiego wydania „Foreign Policy”. Zajmuje się przede wszystkim zagadnieniami związanymi z sytuacją społeczeństw postkomunistycznych. Ostatnio wydał Can Democracy Survive When We Don’t Trust Our Leaders? (2013).

Radosław Markowski (ur. 1957) – politolog, dr hab. Profesor w Instytucie Nauk Politycznych Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej. Członek zarządu Fundacji im. Stefana Batorego. Członek International Political Science Association, European Consortium for Political Research. Członek redakcji czasopism „European Journal of Political Research”, „Perspectives on European Politics and Society”, „Central European Political Science Review”.

 
Zoltán Miklósi – filozof, politolog, dr hab., wykładowca akademicki. Pracuje na Wydziale Politologii Uniwersytetu Środkowoeuropejskiego w Budapeszcie. Zajmuje się problemem instytucji oraz teorią sprawiedliwości. Autor wielu publikacji wśród nich m.in. Against the Principle of All Affected Interests oraz How Does the Difference Principle Make a Difference?.
 
Ágoston Sámuel Mráz (ur. 1980) – politolog, doktorant, wykładowca akademicki na Uniwersytecie im. Loránda Eötvösa, gdzie zajmuje się polityką wewnętrzną w Europie, zwłaszcza w Niemczech oraz stosunkami religia a polityka. Dyrektor firmy konsultingowej Nézőpont Intézet, która prowadzi doradztwo m.in. w zakresie sytuacji politycznej na Węgrzech.
Jacques Rupnik (ur. 1950) – politolog i historyk. Dyrektor naukowy paryskiego Centrum Studiów i Badań Międzynarodowych (CERI). Od 1982 profesor w paryskim Instytucie Studiów Politycznych. W latach 1995-1996 dyrektor Międzynarodowej Komisji ds. Bałkanów w Carnegie Endowment for International Peace. Od 1999 do 2000 roku członek Niezależnej Międzynarodowej Komisji ds. Kosowa. W latach 1977-1982 współpracował z BBC World Service. Od 1990 do 1992 doradca prezydenta Václava Havla. Specjalizuje się w problematyce Europy Środkowej i Wschodniej. Ostatnio wydał m.in. Les banlieues de l’Europe. Les politiques de voisinage de l’union européenne (red., 2007), Příliš brzy unavená demokracie. Rozhovor s Karlem Hvížďalou (2009).
György Schöpflin (ur. 1939) – polityk, politolog. Poseł do Parlamentu Europejskiego (z listy Fideszu) – frakcja Europejska Partia Ludowa. Członek Komisji Spraw Konstytucyjnych. W latach 1963-1967 pracownik Królewskim Instytucie Spraw Międzynarodowych w Londynie, a następnie do 1976 roku w BBC. Od 1976 do 2004 wykładowca w szkole Studiów Słowiańskich i Europy Wschodniej Uniwersytetu Londyńskiego oraz dyrektor Centrum Badań nad nacjonalizmem. Do 2011 roku wykładał na Wydziale Nauk Politycznych Uniwersytetu Bolońskiego w Forli. Ostatnio wydał: The Dilemmas of Identity (2010), Politics, Illusions, Fallacies ( 2012).
Aleksander Smolar (ur. 1940) – politolog, publicysta, prezes Zarządu Fundacji im. Stefana Batorego. Członek Zarządu ECFR. Zastępca przewodniczącego Rady Naukowej Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu. W latach 1971-1989 na emigracji politycznej. W 1974 roku współzałożyciel i redaktor naczelny kwartalnika politycznego „Aneks”. W latach 1989-1990 doradca ds. politycznych premiera Tadeusza Mazowieckiego. Od 1992 do 1993 roku doradca ds. polityki zagranicznej premier Hanny Suchockiej. Ostatnio wydał: Tabu i niewinność (2010).
 
Gabor Attila Tóth – prawnik, konstytucjonalista, prof. na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Debreczynie. W latach 2000-2010 był doradcą Trybunału Konstytucyjnego na Węgrzech. Współtwórca, a obecnie prezes założonej w 1994 roku Węgierskiej Unii Swobód Obywatelskich, jednej z największych organizacji pozarządowych działających na rzecz przestrzegania praw człowieka na Węgrzech, w tym m.in. pomocy prawnej dla osób uzależnionych i chorych, a także swobodą słowa oraz zgromadzeń, oraz prawem do aborcji i eutanazji. Jest autorem wielu prac z zakresu prawa konstytucyjnego oraz problematyki praw człowieka.
Balázs Váradi (ur. 1969) – ekonomista prof. na Wydziale Politologii Uniwersytetu Środkowoeuropejskiego w Budapeszcie, fellow w Instytucie Ekonomii Węgierskiej Akademii Nauk. Doktoryzował się na Uniwersytecie w Yale. Był m.in. doradcą rządu węgierskiego w kwestiach edukacji, ochrony zdrowia, a także spraw społeczno-politycznych, a także doradcą rządu gruzińskiego z ramienia Banku Światowego.
 
Przemysław Wipler (ur. 1978) –  polityk, prawnik, poseł na Sejm RP. Członek Prawa i Sprawiedliwości. Publicysta kwartalnika „Rzeczy Wspólne”. Wykładał bezpieczeństwo energetyczne w Collegium Civitas. W 1999 roku współtwórca, a następnie prezes Stowarzyszenia KoLiber. W latach 1999- 2001 redaktor „Najwyższego CZASU!”. Pracował w Centrum im. Adama Smitha i Fundacji Akcji Gospodarczej. W latach 2002- 2005 prezes Fundacji Odpowiedzialność Obywatelska. Od 2005 do 2008 roku dyrektor Departamentu Dywersyfikacji Dostaw Nośników Energii w Ministerstwie Gospodarki. W 2009 fundator, a następnie do 2011 prezes Fundacji Republikańskiej. 
Dyskusja z udziałem Katarzyny Dzieniszewskiej-Naroskiej (Wydział Administracji i Nauk Społecznych Politechniki Warszawskiej), Jarosława Flisa (Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego), Jerzego Hausnera (Katedra Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie), Rafała Matyi (Wyższa Szkoła Biznesu – National-Louis University w Nowym Sączu), Aleksandra Nelickiego (Instytut Badań i Ekspertyz Samorządowych Uczelni Łazarskiego) i Pawła Swianiewicza (Zakład Rozwoju i Polityki Lokalnej Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego)
Spotkanie poprowadzi Aleksander Smolar (prezes Fundacji Batorego).
Tezy
Niedawno zespół prof. Jerzego Hausnera opublikował Raport o stanie samorządności terytorialnej w Polsce. Uznaliśmy, że jego ogłoszenie jest dobrą okazją do zorganizowania debaty na temat samorządu i stanu polskiej demokracji: na ile obecny sposób jego funkcjonowania sprzyja demokracji, w jej wymiarze lokalnym, ale także ogólnokrajowym, na ile zaś rozmaite negatywne zjawiska w naszej samorządności prowadzają do podmywania jej fundamentów.
Raport o stanie samorządności terytorialnej w Polsce
Noty o panelistach
 
Katarzyna Dzieniszewska-Naroska -­ socjolożka, dr. Adiunkt na Wydziale Administracji i Nauk Społecznych Politechniki Warszawskiej. Ekspertka Instytutu Spraw Publicznych i Fundacji Batorego. Prowadzi badania nad reprezentacją polityczną, partycypacją, konfliktem politycznym i propagandą, ogniskując swoje zainteresowania na poziomie społeczności lokalnych, specjalizuje się w socjologii polityki, socjologii prawa. Wydała: Radny ­ sąsiad i polityk (2004).
 
Jarosław Flis (ur. 1967)-­ socjolog, dr. Wykładowca na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Komentator polityczny. Stały współpracownik „Tygodnika Powszechnego”. Publikował w „Dzienniku. Polska. Europa. Świat”, „Gazecie Wyborczej”, „Polska . The Times” i „Rzeczpospolitej”. Wydał: Obywatel, biznes, władza. Powiązania międzysektorowe w Małopolsce (1999), Samorządowe public relations (2007) .
 
Jerzy Hausner (ur. 1949)-­ ekonomista, prof. dr hab. Kierownik Katedry Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Członek Rady Polityki Pieniężnej. W latach 1994-1996 szef zespołu doradców wicepremiera ds. gospodarczych, w 1997 roku pełnomocnik rządu ds. reformy zabezpieczenia społecznego. W latach 1996-2001 członek Zespołu Doradców Ekonomicznych Prezydenta RP. W latach 2001-2005 poseł na Sejm RP. Od 2001 roku minister pracy i polityki społecznej, a w 2003 roku wicepremier oraz minister gospodarki, pracy i polityki społecznej. Wydał m.in. Instytucjonalne warunki restrukturyzacji regionalnej Polski (z Tadeuszem Kudłaczem i Jackiem Szlachtą, 1995), Modele polityki regionalnej w Polsce (2001), Pętle rozwoju. O polityce gospodarczej lat 2001-2005 (2007), Zarządzanie publiczne (2008). Z „Kuźnicy”, z rządu i spoza… (2009).
 
Rafał Matyja (ur. 1967)-­ politolog i publicysta, dr. wykładowca w Wyższej Szkole Europejskiej im. ks. Józefa Tischnera w Krakowie. W 1993 sekretarz Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego. W latach 1993-2001 współpracował z Michałem Kuleszą, redaktorem naczelnym „Samorządu Terytorialnego” i pełnomocnikiem rządu Jerzego Buzka ds. reformy administracji publicznej. W latach 1997-2000 asystent w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie. W latach 2001-2012 adiunkt, a latach 2008-2010 dziekan Wydziału Studiów Politycznych WSB-NLU. Publikował m.in. „Dzienniku. Polska-Europa-Świat”, „Gazecie Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”. Wydał m.in.: Państwowość PRL w polskiej refleksji politycznej lat 1956-1980 (2007), Konserwatyzm po komunizmie (2009), Państwo czyli Kłopot (2009), Rywalizacja polityczna w Polsce (2013).
Aleksander Nelicki (ur. 1958) – ekspert samorządowy, dr. Był m.in. zastępcą dyrektora Instytutu Badań i Ekspertyz Samorządowych Uczelni Łazarskiego, wicedyrektorem biura Unii Metropolii Polskich. W latach 1994-1995 koordynator w programie Reformy Administracji Publicznej w Fundacji Batorego, a w latach 1995-1998 wicedyrektor tego programu w Instytucie Spraw Publicznych. W latach 1998-2001 doradca wiceministra spraw wewnętrznych i administracji, odpowiedzialnego za wdrożenie reformy powiatowo-wojewódzkiej. Autor licznych publikacji z zakresu problematyki samorządowej. Specjalizuje się w finansach komunalnych.
 
Paweł Swianiewicz (ur. 1961) – ekonomista i geograf, prof. dr hab. Doradca społeczny Prezydenta RP. Kierownik Zakładu Rozwoju i Polityki Lokalnej Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. W latach 1995-2001 kierował Programem Wspierania Samorządów Lokalnych Brytyjskiego Funduszu Know How. W latach 1998-2001 wykładowca w Instytucie Ekonomii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W latach 2001-2004 wykładowca. w Centrum Europejskich Studiów Regionalnych i Lokalnych (Euroreg) UW. Wydał m.in. Nierówne koalicje. Liderzy miejscy w poszukiwaniu nowego modelu zarządzania rozwojem (2004), Local Government Borrowing. Risks and Rewards (2004), Finanse lokalne: teoria i praktyka (2004), Szafarze darów europejskich. Kapitał społeczny a realizacja polityki regionalnej w polskich województwach (2008), Territorial Consolidation Reforms in Europe (2010).
Dyskusja z udziałem: Michael Anti (bloger i dziennikarz, jeden z najodważniejszych głosów swego pokolenia), Jiang Fangzhou (blogerka i jedna z najciekawszych pisarek młodego pokolenia), Jia Jia (redaktor zarządzający jedną z najbardziej wpływowych platformą mikroblogów portalu Tecent) oraz Murong Xuecun (bloger, pisarz i działacz prodemokratyczny, regularnie publikuje na łamach „The New York Times).
Spotkanie poprowadzi: Aleksander Smolar
 
Dyskusja będzie prowadzona w języku chińskim i polskim.
O spotkaniu:
 
Internet zmienia chińskie społeczeństwo. Z dala od ulic i placów głównych miast w Państwie Środka trwa rewolucja, która zmienia sposób komunikowania się Chińczyków. Dekadę temu z internetu w Chinach korzystało niespełna 60 mln osób. Dziś liczba ta zbliża się do 600 mln.
Państwowe media przestają być monopolistami na ściśle kontrolowanym do tej pory rynku informacji. Przy 420 mln użytkownikach internetu w telefonach i urządzeniach przenośnych, coraz więcej wiadomości, które jeszcze kilka lat temu nie miały szans na przedostanie się do szerszego grona odbiorców, teraz umieszczanych jest na mikroblogach.
Pierwsza chińska platforma mikroblogów powstała niespełna cztery lata temu. W ciągu trzech pierwszych lat liczba osób korzystających z tej formy komunikacji wzrosła do 300 mln. To właśnie na mikroblogach internauci demaskują skorumpowanych chińskich urzędników, relacjonują ważne wydarzenia, katastrofy, a używając metajęzyka – wchodzą w polemikę z oficjalnym przekazem władzy.
W Chinach rośnie zainteresowanie procesem transformacji w Polsce. Zmianą modelu komunikacji, która miała miejsce w naszym kraju ponad dwie dekady temu szczególnie zainteresowani są ci, którzy teraz w Chinach kształtują nowy model dialogu społecznego.
 
Spotkanie będzie także okazją do zastanowienia się nad tym, jaką rolę we współczesnych społeczeństwach odgrywają nowe środki komunikacji, w jaki sposób wpływają na tradycyjne media. Jaki maja wpływ na aktywność społeczną i polityczną.

Noty o panelistach:

Michael Anti (ur. 1975) – właśc. Zhao Jing, dziennikarz i bloger polityczny. Publikuje w wielu chińskich tytułach między innymi w „Nanfang Dushi Bao” i „21st Century World Herald. Wcześniej pracował w pekińskim biurze „New York Times’a. W marcu 2003 roku relacjonował wojnę w Iraku. W swoich publikacjach wiele uwagi poświęca kwestiom wolności słowa. W 2005 roku Microsoft skasował jego blog, co wywołało dyskusje o roli zagranicznych firm w systemie chińskiej cenzury. Konto Michaela Anti skasował także Facebook argumentując, że dziennikarz posługuje się na nim pseudonimem, co miało stanowić naruszenie zasad tej firmy. W 2012 roku Anti był gościem konferencji TED.
Jiang Fangzhou (ur. 1989) – pisarka i blogerka. Pierwszą książkę napisała w wieku 9 lat. Do tej pory opublikowała ich dziewięć. Porusza tematy dotyczące młodego pokolenia Chińczyków i ich problemów. Absolwentka prestiżowego Uniwersytetu Qinghua w Pekinie. Obecnie zastępczyni redaktora naczelnego opiniotwórczego tygodnika „Xin Zhoukan. Na portalu Sina prowadzi mikroblog, który obserwuje ponad 7 mln osób.
Jia Jia (ur. 1980) – bloger i komentator życia społecznego i politycznego. Absolwent filologii chińskiej na Uniwersytecie w Nankinie. Pracował w opiniotwórczych tygodnikach „Oriental Outlook i „Phoenix Weekly. Współzałożyciel internetowego czasopisma „Zongheng Zhoukan oraz pierwszego chińskojęzycznego tygodnika stworzonego specjalnie na tablety – „Sun Affairs Weekly. Komentator dziennika „Nanfang Dushi Bao. Na jednym z największych chińskich portali Tencent odpowiada za dział, gdzie umieszczane są komentarze i analizy.
Murong Xuecun (ur. 1974) – właśc. Hao Qun, pisarz i bloger. Popularność przyniosła mu wydana w 2002 roku powieść Zapomnij o mnie tej nocy, Chengdu. Krytyk cenzury. W swoich książkach porusza tematy dotyczące problemów współczesnych Chin, takich jak nadużywanie władzy czy korupcja. Na czterech chińskich portalach prowadził mikroblogi, które łącznie obserwowało 8,5 mln osób. W maju 2013 roku niespodziewanie zostały one zamknięte.

Współorganizatorzy:

                                             

Dyskusja z udziałem Normana Daviesa i Timothy Snydera

Spotkanie poprowadził Aleksander Smolar (prezes Fundacji Batorego).
 

Tezy

Często powtarza się: przegrani nie piszą historii. Nie piszą też historii narody peryferyjne. Te banalne względy powodują, że do niedawna w spisywanych dziejach naszego kontynentu losy Europy Środkowej i Wschodniej – wyłączając oczywiście Rosję – były prawie nieobecne. Sytuacja zmienia się w ostatnich dziesięcioleciach. Na pewno powody geopolityczne odgrywają tu pewną rolę. Można wymienić kluczowe momenty postępującej, choć niezbyt szybko, mentalnej integracji Europy. Należy jednak docenić wielka rolę paru wybitnych pisarzy na Zachodzie, którzy zainteresowali się Europą Środkową i Wschodnią i którzy podjęli próbę przedstawienia wizji Europy nie skoncentrowanej wyłącznie na jej zachodniej części. Tymi pisarzami, historykami byli i są przede wszystkim: Norman Davies, Timothy Garton Ash, Tony Judt i Timothy Snyder.


Noty biograficzne

Norman Davies (ur. 1939) – historyk, profesor Uniwersytetu Londyńskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności i Akademii Brytyjskiej. Od 1971 jest wykładowcą, a od 1985 profesorem w Szkole Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich. Wydał m.in. Boże igrzysko. Historia Polski (wydanie polskiej, 1987), Europa. Rozprawa historyka z historią (1998), Mikrokosmos. Portret miasta środkowoeuropejskiego (z Rogerem Moorhousem, 2002) Powstanie’44 (2004), Złote Ogniwa, Polska–Europa (2004), Oblężenie Wiednia. Spuścizna Sobieskiego (z Johnem Stoyem, 2009).
Timothy Snyder (ur. 1969) – historyk, profesor Yale University. Związany z Instytutem Nauk o Człowieku. Wydał m.in. Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa, Białoruś 1569-1999 (wydanie polskie 2006), Tajna wojna. Henryk Józewski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrainę (2008), Nacjonalizm, marksizm i Europa Środkowa, Biografia Kazimierza Kelles-Krauza (2011), Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem (2011), Rozważania o wieku XX (rozmowy z Tonym Judtem, 2013).

Dyskusja z udziałem Wojciecha Bartelskiego (burmistrz dzielnicy Warszawa-Śródmieście), Piotra Guziała (burmistrz dzielnicy Warszawa-Ursynów), Łukasza Medekszy (pełnomocnik Zarządu Województwa Dolnośląskiego ds. społeczeństwa informacyjnego), Agnieszki Nowak (wiceprezydent Łodzi) oraz Marty Poślad (Uniwersytet w Cambridge).

Spotkanie poprowadzi Wojciech Przybylski (redaktor naczelny „Res Publiki Nowej”).

Tezy

Mieszkańcy miast zaczynają dyskutować, domagać się konsultacji. Żądają udziału we współrządzeniu. Wreszcie chcą rozliczać władze miast sięgając po instytucję referendum. Można mówić o swoistym „pobudzeniu partycypacyjnym”. Tylko w jaki sposób pogodzić chęć uczestniczenia przez mieszkańców w sprawowaniu władzy ze sprawnym zarządzaniem dużym organizmem, prowadzeniem wieloletnich projektów inwestycyjnych, podejmowaniem niepopularnych a służącym miejskiej wspólnocie decyzji, np. ograniczenia wjazdu do centrum miasta?
Być może jednak nie ma sprzeczności między demokratyzacją miast, a sprawnością ich działania. Czy istnieje sposób, by w podejmowanie decyzji włączać mieszkańców, angażując ich do współdecydowania, dając im możliwość bezpośredniej kontroli i wpływu na wydatkowanie środków publicznych (budżet obywatelski) i jednocześnie podnieść jakość dokonywanych wyborów? Jak sprawić, by władze miast były sprawne i mogły, w ramach posiadanej przez nie legitymizacji społecznej i politycznej, podejmować trudne, a nawet niepopularne wśród części mieszkańców decyzje?
Debata organizowana we współpracy z Res Publiką Nową

Wystąpienia: Wojciech Bonowicz (poeta, publicysta), Marcin Król (członek rady naukowej Katedry im. Erazma z Rotterdamu, Uniwersytet Warszawski, przewodniczący rady Fundacji im. Stefana Batorego), Jacek Kucharczyk (prezes zarządu Instytutu Spraw Publicznych), Wiktor Osiatyński (Central European University w Budapeszcie) i Aleksander Smolar (prezes Fundacji Batorego). 

Prowadzenie dyskusji:  Agnieszka Liszka (wspólniczka w wydawnictwie Kurhaus Publishing).
 
Fragmenty książki Krzysztofa Michalskiego Eseje o Bogu i śmierci przeczytał Andrzej Seweryn.
Zapis wideo debaty
Relacja z debaty [PDF 1,3 KB]
Streszczenie:
Twórca trwałych instytucji odgrywających ogromną rolę w polskim i międzynarodowym życiu intelektualnym oraz niezwykły człowiek i przyjaciel – tak opisywali Krzysztofa Michalskiego uczestnicy spotkania.
Aleksander Smolar podkreślił, że powołane przez Michalskiego do życia instytucje miały różny charakter, ale wspólny kierunek. Stworzył lub współtworzył Instytut Studiów nad Człowiekiem w Wiedniu, seminaria z udziałem intelektualistów u papieża w Castel Gandolfo, szkołę letnią w Cortonie dla studentów z USA i z Europy, Instytut Spraw Publicznych oraz Centrum Stosunków Międzynarodowych.
Krzysztof Michalski dbał o rozwój współtworzonych przez siebie instytucji. „To było mądre rodzicielstwo – powiedział Jacek Kucharczyk z Instytutu Spraw Publicznych. – Na początku (…) był bardzo mocno zaangażowany w to, jak ta placówka ma wyglądać, natomiast później (…) pozwolił, żeby instytut, kiedy już okrzepł i ustabilizował się, miał wiele swobody”.
Mówiono też o Krzysztofie Michalskim jako przyjacielu, a zwłaszcza o jego przyjaźni z ks. Józefem Tischnerem. Wojciech Bonowicz zaznaczył, że ks. Tischner odegrał ogromną rolę w zmaganiu Michalskiego z problemami filozoficznymi. Na śmierć przyjaciela Michalski także zareagował tworzeniem instytucji – m.in. Debat Tischnerowskich.
Wielu przyjaciół i znajomych Michalskiego mówiło o jego powadze. Podkreślano przy tym, że jednocześnie bardzo kochał życie. Podczas spotkania przewijał się postulat, by stworzyć coś trwałego także w hołdzie jemu samemu.

KRZYSZTOF MICHALSKI (1948‒2013) był profesorem filozofii, założycielem i rektorem Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu. Wykładał filozofię na Uniwersytecie Warszawskim i na Boston University. Wydawał i kierował pismem „Transit. Europäische Revue” (Frankfurt nad Menem). Opublikował m.in.: Płomień wieczności (Znak 2007), Zrozumieć przemijanie (Kronos 2011). Przewodniczył radzie Instytutu Spraw Publicznych i był członkiem rady Fundacji Batorego. 19 lutego 2013 odznaczony został pośmiertnie przez Prezydenta RP Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski za „wybitny wkład w rozwój myśli o kondycji człowieka w nowoczesnym świecie, za stworzenie ważnego ośrodka międzynarodowej wymiany intelektualnej i badawczej w dziedzinie humanistyki, za osiągnięcia w promowaniu polskiej nauki”.

Spotkanie organizowane z Kurhaus Publishing i Instytutem Spraw Publicznych