EN
FUNDACJA BATOREGOBATORY FOUNDATION
FUNDACJA BATOREGOBATORY FOUNDATION
PL

Laudacja wygłoszona podczas wręczenia Nagrody im. Marcina Króla za rok 2024 przyznanej Michałowi Brzezińskiemu, Pawłowi Bukowskiemu, Jakubowi Sawulskiemu za najlepszą książkę „Nierówności po polsku. Dlaczego trzeba się nimi zająć, jeśli chcemy dobrej przyszłości nad Wisłą”, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2024.

Magdalena M. Baran, Joanna B. Bednarek, Cezary Boryszewski, Mateusz Burzyk, Przemysław Gębala, Sylwia Góra, Karol Grabias, Tomasz Kasprowicz, Urszula Kifer, Piotr Leszczyński, Ernest Małkiewicz, Bogna Świątkowska, Mariusz Urbanek, Agnieszka Wiśniewska

Bilans idei to nieformalny początek poszukiwań książki-laureatki kolejnej edycji Nagrody im. Marcina Króla, przyznawanej co roku za najlepszą polską książkę wprowadzającą nowe idee i sposoby myślenia. Nagrodę tę Fundacja im. Stefana Batorego ustanowiła w 2022 roku, by przeciwdziałać deficytowi nowych pojęć w polskiej debacie intelektualnej i promować refleksyjne, pogłębione, konceptualne interpretacje naszej rzeczywistości.

W piątym roku funkcjonowania Nagrody na Bilans idei składają się trzy elementy, co czyni go całkiem złożonym i, mamy nadzieję, interesującym ćwiczeniem w kategorii noworocznych podsumowań, spisów, rachunków sumienia oraz rozeznań. Pierwszym z tych elementów jest debata Książki znaczące, do której co roku zaraz po święcie Trzech Króli zapraszamy pisma i portale kształtujące polską debatę publiczną, by wspólnie dokonać bilansu idei za mijający rok. Rozmawiamy o tym, jakie książki były w tym czasie dla różnych środowisk wydarzeniem intelektualnym, skłaniały do namysłu, refleksji, a może nawet do rewizji poglądów. Każdą z zaproszonych redakcji prosimy o przedstawienie własnej listy trzech książek polskich autorów i autorek oraz trzech przekładów wydanych w minionym roku.

Ćwiczeniem Bilansu idei jest też – to drugi element – niniejsza krótka ankieta, którą kierujemy do osób reprezentujących redakcje zaproszone do debaty Książki znaczące. Pytamy w niej o idee i pojęcia najczęściej pojawiające się w polskich dyskusjach 2025 roku oraz o te, które zostały przeoczone, przemilczane lub nawet wyparte z naszej społecznej świadomości.

Trzecim narzędziem Bilansu idei jest otwarty formularz, przez który każdy może zgłosić swoje rekomendacje ważnych polskich książek opublikowanych w mijającym roku. W ten sposób obok listy dzieł istotnych dla redakcji (zazwyczaj około 30 tytułów) powstaje dłuższa lista książek polecanych przez publiczność (najczęściej około 70 pozycji).

Środa, 7 stycznia 2026, godz. 17:00–19:00
Transmisja na żywo, Facebook i YouTube, z tłumaczeniem na PJM

Wielu komentatorów i komentatorek oraz uczestników i uczestniczek polskiej sceny intelektualnej zwraca uwagę na stan debaty publicznej narzekając, że brakuje w niej nowych idei, które byłyby podstawą dla interpretacji rzeczywistości, wizji ładu politycznego i społecznego, krytyki kultury, scenariuszy przyszłości, odpowiedzi na zjawiska kryzysowe, jak wojna w Ukrainie i rozpad wspólnoty transatlantyckiej, katastrofa klimatyczna, przełom demograficzny czy wyzwania nowych technologii.

Czy rzeczywiście brakuje nowych, atrakcyjnych propozycji intelektualnych? A jeśli tak, to co jest źródłem kryzysu? Brak podaży? Czy coraz większa trudność z „przebiciem” się do debaty? Ograniczenie debaty do mniejszych „baniek”? Polaryzacja polityczna i rosnąca temperatura konfliktu? A może brak odpowiednich platform poważnej dyskusji i wymiany poglądów?

Niezależnie od odpowiedzi, wierzymy, że najważniejszym medium do wprowadzania w obieg nowych idei pozostaje książka. Dlatego zaprosiliśmy pisma i portale kształtujące polską debatę publiczną do tego, by wspólnie dokonać bilansu idei za 2025 rok. Porozmawiamy o tym, jakie książki były w minionym roku dla różnych środowisk intelektualnym wydarzeniem, skłaniały do namysłu, refleksji, a może nawet do rewizji poglądów. Dlaczego miały takie znaczenie? Czy któreś spośród książek ważnych zostały przeoczone? Chcemy rozmawiać przede wszystkim o polskich autorach, ale też zapytać o ważne przekłady. Każdą z zaproszonych redakcji poprosiliśmy o przedstawienie własnej listy trzech książek polskich autorów oraz trzech przekładów wydanych w minionym roku.

„Bilans idei 2025” to również nieformalny początek poszukiwań książki-laureatki tegorocznej, piątej już edycji Nagrody im. Marcina Króla. Nagrodę Fundacja Batorego ustanowiła w 2022 roku, by wspierać rozwój debaty publicznej poprzez zachętę do pogłębionej refleksji nad zjawiskami i trendami współczesności oraz wyzwaniami przyszłości i do tworzenia nowych idei i prób opisu rzeczywistości.

Również publiczność zapraszamy do zgłaszania ważnych polskich książek opublikowanych w 2025 roku. Zachęcamy do przesyłania swoich propozycji przez formularz: https://forms.office.com/e/fkSMSMXWwf. Listę zgłoszonych i spełniających kryteria tytułów przekażemy osobom nominującym do Nagrody jako inspirację.

Do dyskusji zaprosiliśmy 17 redakcji.

Swój udział w debacie „Książki znaczące. Bilans idei 2025” do tej pory potwierdzili:

Magdalena M. Baran (Liberté!), Joanna B. Bendarek (Czas Kultury), Cezary Boryszewski (Pressje), Mateusz Burzyk (Miesięcznik Znak), Przemysław Gębala (Nowa Konfederacja), Karol Grabias (Więź), Sylwia Góra (Kultura Liberalna), Tomasz Kasprowicz (Res Publica Nowa), Zofia Król (Dwutygodnik), Roman Kurkiewicz (Le Monde diplomatique – edycja polska), Piotr Leszczyński (Przegląd Polityczny), Ernest Małkiewicz (Magazyn Kontakt), Mariusz Urbanek (Odra), Bogna Świątkowska (Notes Na 6 Tygodni/Bęc Zmiana), Agnieszka Wiśniewska (Krytyka Polityczna)

Prowadzenie: Edwin Bendyk (prezes zarządu Fundacji im. Stefana Batorego)

Transmisja na żywo będzie tłumaczona na polski język migowy i dostępna na profilach Fundacji Batorego na Facebooku oraz YouTube.

Zapraszamy do dyskusji!

Każdą z zaproszonych redakcji poprosiliśmy o przedstawienie własnej listy trzech książek polskich autorów oraz trzech przekładów wydanych w minionym roku, które miały dla nich szczególne znaczenie.

 

Czas Kultury (Poznań)

 

 

Dwutygodnik (Warszawa)

 

 

Magazyn Kontakt (Warszawa)

 

 

Krytyka Polityczna (Warszawa)

 

 

Kultura Liberalna (Warszawa)

 

 

Le Monde diplomatique – edycja polska (Warszawa)

 

 

Liberté! (Łódź)

 

 

NN6T (Warszawa)

 

 

Nowa Konfederacja (Warszawa)

 

 

Odra (Wrocław)

 

 

Pismo (Warszawa)

 

 

Pressje (Kraków)

 

 

Przegląd Polityczny (Gdańsk)

 

 

Res Publica Nowa (Warszawa)

 

 

Więź (Warszawa)

 

 

Miesięcznik Znak (Kraków)

 

Zgłoszenia publiczności

Książki polskie:

Przekłady:

Zapraszamy na transmisję z wręczenia 22. Nagrody im. Beaty Pawlak za publikację poświęconą innym kulturom, religiom, cywilizacjom.

Nagroda ustanowiona została ostatnią wolą Beaty Pawlak, dziennikarki i pisarki, która 12 października 2002 zginęła w zamachu terrorystycznym na indonezyjskiej wyspie Bali. W tym roku przyznana zostanie za materiał opublikowany w języku polskim w okresie od 1 lipca 2023 do 30 czerwca 2025.

Do Nagrody im. Beaty Pawlak 2025 nominowani zostali:

Po ogłoszeniu Nagrody zapraszamy na debatę Reportaż w czasie wojny, konfliktu i populizmu z udziałem autorów nominowanych książek.

Transmisja na żywo tłumaczona na polski język migowy będzie dostępna na Facebooku i kanale YouTube Fundacji Batorego.

Beata Pawlak była niespokojnym duchem. W latach 70. działała w krakowskim Studenckim Komitecie Solidarności, w stanie wojennym wydawała podziemną gazetkę. W 1984 roku wyjechała do Paryża. We Francji zaprzyjaźniła się z irańskimi emigrantami i odnalazła pasję na całe życie – islam. Po 1989 roku wróciła do Polski. Przeszkadzał jej kontrast między antyislamskimi stereotypami a ludźmi, których poznała podczas pobytu w Paryżu. Szukała odpowiedzi na pytanie, skąd biorą się islamskie zamachy. Jeździła do krajów muzułmańskich. Poznając ich mieszkańców poznawała islamską cywilizację. Po islamie przyszła ciekawość innych kultur i kolejne podróże. Odwiedziła 25 krajów. Była dziennikarką, reporterką, autorką książek – pisze Wojciech Załuska we wspomnieniu o Beacie Pawlak.

Nagroda im. Beaty Pawlak ustanowiona została ze środków Funduszu Jej imienia prowadzonego przez Fundację Batorego. Laureatów wybiera Kapituła w składzie: Piotr Kosiewski (Fundacja im. Stefana Batorego), Maria Kruczkowska („Gazeta Wyborcza”), Antoni Rogala (przedstawiciel rodziny), Olga Stanisławska (reporterka) – udział zawieszony, Adam Szostkiewicz – przewodniczący („Polityka”), Joanna Załuska (Fundacja im. Stefana Batorego), Wojciech Załuska (Katolicka Agencja Informacyjna).

Dotychczas Nagrodę otrzymali: Joanna Bator, Max Cegielski, Artur Domosławski, Anna Fostakowska, Konstaty Gebert, Anna Goc, Wojciech Górecki, Jagoda Grondecka, Mateusz Janiszewski, Bartosz Jastrzębski, Marek Kęskrawiec, Piotr Kłodkowski, Krzysztof Kopczyński, Adam Lach, Aleksandra Lipczak, Cezary Michalski, Jacek Milewski, Jarosław Mikołajewski, Jędrzej Morawiecki, Agnieszka Pajączkowska, Beata Pawlikowska, Konrad Piskała, Dariusz Rosiak, Anna Sajewicz, Paweł Smoleński, Andrzej Stasiuk, Witold Szabłowski, Mariusz Szczygieł, Ewa Wanat i Mirosław Wlekły.

Ze względu na wyczerpanie środków Funduszu im. Beaty Pawlak tegoroczna Nagroda będzie ostatnią.

Więcej o nominowanych książkach na stronie Nagrody 2025.

29 maja po raz czwarty wręczyliśmy Nagrodę im. Marcina Króla za najlepszą opublikowaną w 2024 roku polską książkę z dziedziny historii idei i badań nad przyszłością, filozofii i myśli społecznej i politycznej, refleksji nad cywilizacją i kulturą, wprowadzającą nowe idee, koncepcje czy sposoby myślenia. Nagroda dla autora wynosi 50 000 zł.

Do finału Nagrody nominowanych było pięć książek:

• Michał Bilewicz, Traumaland. Polacy w cieniu przeszłości, Wydawnictwo Mando, Kraków 2024
• Michał Brzeziński, Paweł Bukowski, Jakub Sawulski, Nierówności po polsku. Dlaczego trzeba się nimi zająć, jeśli chcemy dobrej przyszłości nad Wisłą, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2024
• Karolina Ćwiek-Rogalska, Ziemie. Historie odzyskiwania i utraty, Wydawnictwo RN, 2024
• Eliza Kącka, Wczoraj byłaś zła na zielono, Wydawnictwo Karakter, Kraków 2024
• Tomasz Szerszeń, Być gościem w katastrofie, Wydawnictwo Czarne i Dom Spotkań z Historią, Wołowiec 2024

Wręczeniu Nagrody towarzyszyła debata Wspólnota mimo lęku, w której udział wzięli:
• Laureat/ka Nagrody im. Marcina Króla 2025
• Anna Giza-Poleszczuk – socjolożka, Uniwersytet Warszawski
• Andrzej Leder – filozof, psychoterapeuta, Polska Akademia Nauk

Prowadzenie: Anna Materska-Sosnowska (członki zarządu Fundacji Batorego, Uniwersytet Warszawski).

W obliczu narastających globalnych i lokalnych kryzysów – od wojny za wschodnią granicą, przez migracje po zmiany klimatyczne – coraz silniej odczuwamy lęk o przyszłość. Lęk, którego szczególnie istotną postacią wydaje się obawa klasy średniej przed utratą statusu społecznego, jest emocją podsycaną, a jednocześnie rozgrywaną przez populistycznych polityków, którzy dzielą społeczeństwo i wskazują mu wrogów. Czy w takiej atmosferze strachu możliwe jest budowanie silnej odpornej wspólnoty obywatelskiej? Jak ten instrumentalizowany lęk wpływa na nasze rozumienie i praktykowanie obywatelstwa? Jakie mechanizmy społeczne i polityczne mogą wzmacniać więzi wspólnotowe oraz budować odporność na destrukcyjny wpływ lęku w czasach kryzysu? Czy w obliczu wspólnych wyzwań jesteśmy w stanie przekroczyć podziały oraz budować przyszłość opartą na solidarności i współpracy?

Więcej informacji o Nagrodzie im. Marcina Króla na naszej stronie.

Publikacja „Miasta i nasza nowoczesność” to laudacja wygłoszona przez Agatę Bielik-Robson podczas wręczenia Nagrody im. Marcina Króla za najlepszą książkę roku 2021, przyznanej Rafałowi Matyi za jego pracę „Miejski grunt. 250 lat polskiej gry z nowoczesnością” (wyd. Karakter).

Laudacja prezentuje uzasadnienie decyzji jury, wskazując, że nagrodzona książka wpisuje się idealnie w ideę nagrody – łącząc refleksję nad historią idei z diagnozą współczesnej kondycji cywilizacyjnej Polski. Jurorzy docenili w niej odejście od schematycznego myślenia o Polsce jako kraju „skazanego” na peryferyjność. Zamiast tego Matyja proponuje realistyczną, a zarazem konstruktywną analizę „modernizacji peryferyjnej”, której centrum stanowią średnie miasta i klasa średnia.

Historia Polski, której uczymy w szkołach bywa mitotwórczą interpretacją. Zdarza się przecież – szczególnie, gdy urodziliśmy się w Wałczu lub Cieszynie – że wybitnie scentralizowana historia, którą znajdujemy w podręcznikach dzieje się gdzieś daleko od miejsca, które odczuwamy jako swoją ojczyznę.

Fryderyk Nietzsche w słynnym eseju „O pożytkach i szkodliwości historii dla życia” przestrzegał: Istnieje stopień bezsenności, przeżuwania, zmysłu historycznego, na którym to, co żyje, ponosi szkodę i w końcu ginie, czy to człowiek, czy naród, czy kultura. Jednak zachwalana przez Nietzschego „moc zapominania” (czy jak nazywa to Stanisław Soyka „cud niepamięci”) w niewielkim stopniu dana jest człowiekowi, szczególnie w polskim „Traumalandzie”, gdzie wyparte tragedie przodków powracają w postaci narodowej nadwrażliwości, nieufności, narcyzmu.

Jak w kraju takim, jak Polska uwolnić się od opowiadania historii, która skutkuje bezradnością i nadwrażliwością? Czy możliwa jest taka opowieść, która buduje poczucie wspólnoty i sprawczości, nie pomijając przy tym trudnych i bolesnych momentów? Czy mitotwórcza funkcja historii musi iść w parze z manipulacją i zniekształceniem, czy też istnieje sposób na stworzenie inspirujących narracji bez zacierania prawdy o przeszłości? Jakie mechanizmy psychologiczne i społeczne sprawiają, że pewne narracje historyczne zyskują dominującą pozycję? Jaką rolę w kształtowaniu naszej tożsamości odgrywają lokalne i regionalne historie, często pomijane w podręcznikach?

W dyskusji udział wzięli:

Prowadzenie: Edwin Bendyk (prezes Fundacji im. Stefana Batorego).

Celem ustanowionej w 2022 przez Fundację Batorego Nagrody im. Marcina Króla jest wspieranie rozwoju debaty publicznej poprzez zachętę do pogłębionej refleksji nad zjawiskami i trendami współczesności oraz wyzwaniami przyszłości, tworzenia nowych idei i prób opisu rzeczywistości, poszukiwania odpowiedzi na kryzys demokracji oraz wartości demokratycznych oraz poszerzania przestrzeni intelektualnego dyskursu ponad podziałami.

Przed ogłoszeniem książki-laureatki tegorocznej Nagrody Fundacja Batorego organizuje publiczne debaty z autorami książek nominowanych do Nagrody oraz innymi ważnymi uczestniczkami i uczestnikami polskiej debaty intelektualnej.

Więcej informacji o Nagrodzie im. Marcina Króla.

_____________________________________________________

Edwin Bendyk – prezes Fundacji im. Stefana Batorego. Dziennikarz, pisarz, publicysta tygodnika „Polityka”. Zajmuje się tematyką cywilizacyjną oraz relacjami między nauką i techniką a polityką, gospodarką,  kulturą, życiem społecznym. Współtworzył Ośrodek Badań nad Przyszłością w Collegium Civitas. Członek European Council on Foreign Relations. Wydał m.in. Miłość, wojna, rewolucja. Szkice na czas kryzysu (2009), Bunt sieci (2012), W Polsce, czyli wszędzie. Rzecz o upadku i przyszłości świata (2020). Prowadzi blog „Antymatrix”.

Michał Bilewicz – dr hab., psycholog społeczny i polityczny, profesor na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie kieruje Centrum Badań na Uprzedzeniami. Zajmuje się psychologicznymi mechanizmami pojednania, pamięci zbiorowej, traumy i uprzedzeń. Laureat Nagrody im. Nevitta Sanforda przyznawanej przez Międzynarodowe Towarzystwo Psychologii Politycznej (ISPP).

Karolina Ćwiek-Rogalska – dr hab., kulturoznawczyni, antropolożka i bohemistka. Pracuje w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. Laureatka Nagrody Naukowej „Polityki” oraz Narodowego Centrum Nauki. Stypendystka Fundacji na rzecz Nauki Polskiej i Programu Fulbrighta. Wraz z zespołem śledzi powstawanie nowych kultur na terenach postprzesiedleniowych w Polsce, Czechach i Słowacji. Ziemie to podsumowanie kilkunastu lat jej badań nad pamięcią Ziem Odzyskanych.

Łukasz Galusek – architekt oraz doktor nauk humanistycznych w dziedzinie historii, dyrektor programowy Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie, w lipcu 2025 obejmie stanowisko dyrektora Muzeum Śląskiego. Jest także członkiem Kolegium Prezydenta RP ds. Polityki Międzynarodowej, członek Rady Programowej Forum Polsko-Czeskiego przy Ministrze Spraw Zagranicznych oraz Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa. Zajmuje się dyplomacją publiczną, a także kulturą, sztuką i architekturą Europy Środkowej, w szczególności relacjami między przestrzenią, pamięcią i tożsamością.