Analiza przygotowana w ramach cyklu „Polskie podziały” – publikacji opisujących to, co łączy i co różnicuje polskie społeczeństwo. Na podstawie najnowszych badań społecznych analizujemy wymiary i uwarunkowania polaryzacji, stratyfikacji oraz konfliktów społecznych, ale też czynniki sprzyjające solidarności, współpracy, wyrównywaniu szans i przełamywaniu wzajemnej nieufności.
Michał Grzębowski próbuje uporządkować narastającą debatę wokół sytuacji chłopców i mężczyzn w Polsce. Autor analizuje niepokojące statystyki dotyczące m.in. samobójstw, bezdomności, wyników edukacyjnych czy wieku emerytalnego, porządkując główne osie sporu wokół interpretacji tych danych. Wskazuje przy tym, w jaki sposób wyzwania, które stają przed mężczyznami przecinają się z nierównościami klasowymi czy terytorialnymi.
Analiza mapuje środowiska kształtujące obecny dyskurs na ten temat – od badaczy i organizacji społecznych po partie polityczne – oraz bada gotowość państwa do udzielenia systemowych odpowiedzi. To próba przeniesienia dyskusji z poziomu emocjonalnej „wojny płci” na grunt myślenia o konkretnych rozwiązaniach z zakresu polityk publicznych, które pozwolą precyzyjnie odpowiedzieć na problemy konkretnych grup społecznych i przyczynić się do zmniejszenia nierówności bez pogłębienia podziałów.
Przy okazji Dnia Niepodległości Ukrainy oraz 35-lecia jej państwowości publikujemy analizę Edwina Bendyka poświęconą kondycji walczącego społeczeństwa oraz dojrzałości relacji polsko-ukraińskich w piątym roku pełnoskalowej agresji rosyjskiej. Autor weryfikuje aktualność historycznych koncepcji geopolitycznych – przede wszystkim doktryny Giedroycia i Mieroszewskiego – oraz rozważa dylematy stojące przed Polską i Unią Europejską jako partnerami Ukrainy.
Edwin Bendyk przekonuje, że niepodległa, suwerenna i zintegrowana z Europą Ukraina stanowi niezbędny filar polskiej i europejskiej architektury bezpieczeństwa. W myśl koncepcji „bezpieczeństwa przez integrację”, stabilna i silna militarnie Ukraina nie tylko skutecznie mityguje zagrożenie ze strony rosyjskiego imperializmu, ale stanowi osłonę strategiczną Polski, tworząc warunki niezbędne do jej dalszego rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego.
З нагоди Дня Незалежності України та 35-річчя її державності ми публікуємо аналіз Едвіна Бендика, присвячений стану суспільства, що бореться, та зрілості польсько-українських відносин на п’ятому році повномасштабної російської агресії. Автор перевіряє актуальність історичних геополітичних концепцій — насамперед доктрини Ґедройця та Мєрошевського — та розглядає дилеми, що стоять перед Польщею та Європейським Союзом як партнерами України.
Едвін Бендик переконує, що незалежна, суверенна та інтегрована в Європу Україна є необхідною опорою польської та європейської архітектури безпеки. Відповідно до концепції «безпеки через інтеграцію», стабільна та військово сильна Україна не лише ефективно нейтралізує загрозу з боку російського імперіалізму, а й слугує стратегічним щитом для Польщі, створюючи необхідні умови для її подальшого економічного та цивілізаційного розвитку.
Analiza autorstwa Marka Ziółkowskiego (dyplomaty, ambasadora RP w Kijowie w latach 2001-2005) stanowi krytyczne rozliczenie polskiej polityki udzielania i komunikowania pomocy dla Ukrainy po pełnoskalowej agresji Rosji w 2022 roku. Autor wskazuje na drastyczny kontrast między wielkim, bezinteresownym zrywem społecznym oraz pozycją lidera pomocy w latach 2022–2023 a późniejszym wyhamowaniem wsparcia państwowego, relatywizowaniem pomocy na potrzeby polityki wewnętrznej, żądaniami wdzięczności i dystansowaniem się Polski wobec walczącej Ukrainy.
Marek Ziółkowski dowodzi, że Polska – poprzez błędy metodologiczne, manipulacje statystyczne, brak przejrzystości oraz instrumentalne traktowanie tematu – utraciła status kluczowego dawcy pomocy i strategicznego lidera w relacjach z Ukrainą, przechodząc z pozycji solidarności do wąsko pojętego, nierzadko iluzorycznego realizmu.
Tymczasem udzielanie pomocy jest jednym z narzędzi polityki zagranicznej państwa – dobrze znanym, ustandaryzowanym i często bardzo skutecznym. „Pomoc ma sens, jeśli służy beneficjentowi, a satysfakcją donora ma być przekonanie, że beneficjent pomoc właściwie spożytkował. Opinia, że Ukraińcy (szczególnie żołnierze na froncie) pomoc naszą i innych donorów właściwie wykorzystali i wykorzystują, jest dobrze uzasadniona. Pomocy udzielamy jakiemuś krajowi czy podmiotowi i to przede wszystkim ów beneficjent ma coś dzięki tej pomocy osiągnąć czy zrobić. Jego wdzięczność lub inne gesty nie powinny mieć tu większego znaczenia, chociaż ze strony ukraińskiej są one już rutyną politycznej poprawności wobec Polski” – pisze Marek Ziółkowski.
Is the cooling of Polish-Ukrainian relations just a local historical dispute, or a sign of deeper rivalry over the future of Europe? In his analysis Edwin Bendyk explores how Ukraine’s internal transformation in the fifth year of the war is reshaping the balance of power with Warsaw, Europe, and the US.
The analysis highlights the growing asymmetry in perceptions of the war in Ukraine and in Poland – for Ukrainians, the war is an existential issue, whilst Poles are primarily seeking to avoid a direct confrontation.
Edwin Bendyk describes how the changes taking place in Ukraine in the fifth year of the war are shaping a new asymmetry and balance of power in relations with Warsaw, Europe and the US. Ukrainians are prepared to fight to the end. Poles (and others) want to avoid war at all costs, so they are preparing for it – he summarises this difference.
Kyiv’s determination and aspirations are underpinned by a genuine modernisation breakthrough, reform of military structures and a surge in technological innovation on the front line. Despite severe losses, the Ukrainian economy remains stable, and its own industrial base – which already meets over half the army’s requirements – is becoming a key driver of resistance. Edwin Bendyk illustrates this breakthrough with hard data: “During the war, the Ukrainian defence industry has increased its production capacity 50-fold, from one billion dollars in 2022 to 50 billion today”. He sums up Ukraine’s current geopolitical situation by writing that a year and a half after Volodymyr Zelenskyy’s memorable meeting with Donald Trump at the White House, it turns out that Ukraine is not losing the war after all, and Zelenskyy himself holds quite a few cards in his hand.
Militarily and technologically strengthened, Ukraine is gaining a strong, independent sense of its own agency and redefining its geopolitical objectives. With an army comprising over 100 brigades, Kyiv sees itself as a key provider of security for the entire Old Continent and expects to be treated as an equal partner by its western neighbours.
At the same time, as Edwin Bendyk points out, the authorities in Kyiv should not expect Poland or Romania to base their own security on Ukrainian optimism and the conviction that victory is possible. Polish elites, for their part, must abandon the anachronistic belief in their own strategic superiority. Warsaw now needs a new approach to relations with Kyiv, one free from cyclical emotional outbursts.
Czy w obecnym ochłodzeniu relacji polsko-ukraińskich chodzi jedynie o spory historyczne, czy jest to też zapowiedź głębszej rywalizacji o przyszłą pozycję w regionie i Europie?
Edwin Bendyk opisuje, jak zmiany zachodzące w Ukrainie w piątym roku wojny kształtują nową asymetrię i układ sił w stosunkach z Warszawą, Europą i USA. Ukraińcy gotowi są walczyć do końca. Polacy (i nie tylko) chcą wojny za wszelką cenę uniknąć, więc się do niej przygotowują – podsumowuje te różnicę.
Determinacja i aspiracje Kijowa opierają się przy tym na realnym przełomie modernizacyjnym, reformie struktur wojskowych oraz skokowym rozwoju innowacji technologicznych na froncie. Mimo dotkliwych strat, ukraińska gospodarka zachowuje stabilność, a kluczowym motorem oporu staje się własna baza przemysłowa, która pokrywa już ponad połowę zapotrzebowania armii. Edwin Bendyk obrazuje ten przełom twardymi danymi: „W czasie wojny ukraiński przemysł obronny zwiększył swoje zdolności produkcyjne 50-krotnie, z miliarda dolarów w 2022 roku do 50 miliardów dziś”. A obecną sytuację geopolityczną Ukrainy podsumowuje pisząc, że po półtora roku od pamiętnego spotkania Wołodymyra Zełenskiego z Donaldem Trumpem w Białym Domu okazuje się, że jednak Ukraina wojny nie przegrywa, a sam Zełenski ma w ręku całkiem sporo kart.
Wzmocniona militarnie i technologicznie Ukraina zyskuje silną, podmiotową świadomość własnego sprawstwa i redefiniuje swoje cele geopolityczne. Dysponując armią liczącą ponad 100 brygad, Kijów postrzega siebie jako kluczowego dostawcę bezpieczeństwa dla całego Starego Kontynentu i oczekuje symetrycznego, partnerskiego traktowania przez zachodnich sąsiadów.
Jednocześnie, jak zaznacza Edwin Bendyk, władze w Kijowie nie powinny oczekiwać, że Polska czy Rumunia opierać będą własne bezpieczeństwo na ukraińskim optymizmie i przekonaniu o możliwości wygranej. Polskie elity z kolei muszą porzucić anachroniczne przekonanie o własnej wyższości strategicznej. Warszawa potrzebuje dziś nowego, oczyszczonego z cyklicznych emocji pomysłu na relacje z Kijowem.
Despite the recent warming of relations and numerous economic and civic initiatives, Polish-Ukrainian relations have once again been threatened by historical tensions, this time triggered by Volodymyr Zelenskyy naming one of his military units after the Heroes of the UPA. Edwin Bendyk, president of the Batory Foundation, explains this decision in terms of the domestic context and the profound process of decolonisation of Ukrainian identity, for whom the symbolism of the UPA today signifies above all an uncompromising struggle against the Russian aggressor, rather than the Volhynia conflict. Despite the war that has been raging for many years, corruption and internal social burdens, Ukrainian society demonstrates tremendous resilience, economic stability and unity around defence objectives. In conclusion, the author points out that the future of both nations depends on building a symmetrical partnership and Ukraine’s integration with the European Union, which will enable it to become a key pillar of the new security system in Europe.
Relacjom polsko-ukraińskim, mimo niedawnego ocieplenia i licznych inicjatyw gospodarczo-obywatelskich, ponownie zagroziły napięcia na tle historycznym wywołane tym razem nadaniem przez Wołodymyra Zełenskiego imienia Bohaterów UPA jednej z jednostek wojskowych. Edwin Bendyk tłumaczy tę decyzję kontekstem wewnętrznym oraz głębokim procesem dekolonizacji i transformacji tożsamości Ukraińców, dla których symbolika UPA oznacza dziś przede wszystkim bezkompromisową walkę z rosyjskim agresorem, a nie konflikt wołyński. Pomimo trwającej od wielu lat wojny, korupcji oraz wewnętrznych obciążeń społecznych, społeczeństwo ukraińskie wykazuje się ogromną odpornością, stabilnością gospodarczą oraz jednością wokół celów obronnych. W podsumowaniu autor wskazuje, że przyszłość obu narodów zależy od zbudowania symetrycznego partnerstwa i integracji Ukrainy z Unią Europejską, co pozwoli jej stać się kluczowym filarem nowego systemu bezpieczeństwa w Europie.
Na początku 2022 roku podjęliśmy się opracowania instrumentarium, służącego do pomiaru autonomii lokalnej w Polsce. Stworzone narzędzie – Indeks Samorządności ‒ pozwala uchwycić zmiany, które zachodzą w samodzielności gmin i miast na prawach powiatu. Opublikowany w 2024 roku Indeks analizował dekadę 2014–2023 i wykazał alarmujący (aż 25-procentowy) spadek autonomii lokalnej w czasie rządów Prawa i Sprawiedliwości. Szczególnie rok wyborczy 2023 okazał się bardzo niekorzystny dla części wskaźników cząstkowych.
Teraz, mając dane za dwa pełne lata rządów obecnej koalicji, która wydawała się sprzyjać samorządowi terytorialnemu, sprawdzamy, na ile trend recentralizacji został odwrócony. Pamiętamy, że rok 2024 przyniósł niewielką, wręcz rozczarowującą poprawę lokalnej autonomii. Okazało się, że oddanie samorządowi terytorialnemu raz zabranych przez szczebel centralny prerogatyw nie jest ani oczywiste, ani proste, a na pewno nie jest priorytetem politycznym. Dane zebrane w kolejnym roku miały posłużyć do sprawdzenia, czy prawidłowość zanotowana w 2024 roku zaczyna tworzyć swoisty trend stagnacji, czy też była tylko rozgrzewką przed systemowym wzmocnieniem decentralizacji.
Nasze badanie pokazało, że prawdziwa jest, niestety, ta pierwsza odpowiedź – odbudowa decentralizacji nie jest traktowana priorytetowo i ma bardzo wybiórczy, cząstkowy charakter. Do wysokiego poziomu autonomii lokalnej zanotowanego jeszcze w 2014 roku (74 pkt na 100), nadal bardzo nam daleko.
Samodzielność dochodowa gmin
Mapa pokazuje samodzielność dochodową gmin i miast na prawach powiatu w 2025 roku. Ciemniejsze kolory oznaczają wyższą samodzielność dochodową, czyli udział dochodów własnych (bez udziałów w PIT i CIT) w całości dochodów. W dochodach ogółem pominięto dotacje na zadania zlecone z zakresu administracji rządowej. Po najechaniu kursorem na dowolną gminę wyświetli się wartość samodzielności dochodowej.
Samodzielność wydatkowa gmin
Mapa pokazuje samodzielność wydatkową gmin i miast na prawach powiatu w 2025 roku. Ciemniejsze kolory oznaczają wyższą samodzielność wydatkową, czyli udział dochodów nieznaczonych (bez określonego celu wydatkowego) w dochodach ogółem. Po najechaniu kursorem na dowolną gminę wyświetli się wartość samodzielności wydatkowej.
Pełnoskalowa wojna w Ukrainie oraz kryzys transatlantyckiego systemu bezpieczeństwa wymusiły na Niemczech radykalną rewizję ich dotychczasowej roli w świecie. Piotr Buras analizuje proces zwrotu (Zeitenwende), który położył kres dekadom niemieckiego partnerstwa energetycznego i politycznego z Moskwą. Autor stawia pytania o trwałość tej reorientacji oraz bada, czy budowanie europejskiej obrony przeciwko Rosji pozwoli Berlinowi odzyskać wiarygodność w oczach partnerów z Europy Środkowej. Opracowanie stanowi doskonały punkt wyjścia do refleksji nad przyszłością relacji polsko-niemieckich w tym nowym porządku.
