Warszawa, 28 sierpnia 2026
Szanowni Państwo,
przekazujemy w załączeniu uwagi Fundacji im. Stefana Batorego do projektu Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027–2031. Zależało nam na wskazaniu przede wszystkim takich zmian, które można stosunkowo łatwo wprowadzić do obecnego brzmienia Programu, bez zmiany jego zasadniczej konstrukcji i celów.
Nasze propozycje są wynikiem doświadczeń i wniosków z prac Fundacji dotyczących odporności społecznej i bezpieczeństwa, w szczególności dwóch kompleksowych raportów: „Kiedy pękają tamy. O państwie, wspólnocie i zarządzaniu kryzysem” oraz „Filar, a nie zaplecze. Kobiety w obronie powszechnej i odporności w Polsce”, a także ekspertyzy „Czy ktoś zapomniał o sołtyskach i sołtysach? Możliwości i trudności przy włączaniu jednostek pomocniczych w system ochrony ludności”.
Wszystkie te opracowania pokazują, że skuteczny system odporności nie może ograniczać się do zdolności administracji, służb i infrastruktury. Jego istotną częścią są również ludzie, lokalne wspólnoty oraz organizacje społeczne, które dysponują wiedzą, kompetencjami, sieciami zaufania i zdolnością do szybkiego reagowania.
W naszej ocenie projekt Programu wciąż w niedostatecznym stopniu czyni z organizacji społecznych oraz lokalnych liderów, w tym sołtysek i sołtysów oraz innych przedstawicieli jednostek pomocniczych, pełnoprawnych podmiotów tworzenia i wdrażania polityki odporności. Program przewiduje już ich mapowanie, sieciowanie, finansowanie i włączanie do systemu, co oceniamy bardzo pozytywnie. Brakuje jednak konsekwentnego przełożenia tej deklaracji na ich udział w planowaniu, projektowaniu rozwiązań, ćwiczeniach, komunikacji i ewaluacji.
Tymczasem takie podejście jest dziś standardem w rozwijanych przez NATO i Unię Europejską ramach odporności i gotowości. NATO wskazuje, że skuteczna odporność wymaga podejścia whole-of-society, obejmującego współpracę administracji, sektora prywatnego i społeczeństwa obywatelskiego. Unijna Preparedness Union Strategy również zakłada zaangażowanie wszystkich sektorów, organizacji i obywateli, a raport Sauli Niinistö podkreśla znaczenie społeczeństwa obywatelskiego i lokalnych struktur dla budowania gotowości.
W tym kontekście uważamy, że Program należy jeszcze wyraźniej wzmocnić. Doświadczenia zebrane przez Fundację, w tym w obu wspomnianych raportach oraz ekspertyzie dotyczącej sołtysek i sołtysów, pokazują, że bez odpowiedniego wsparcia, docenienia i trwałej współpracy z organizacjami społecznymi, lokalnymi liderami i innymi cywilnymi zasobami odporności, idea „odporności całego społeczeństwa” może pozostać przede wszystkim deklaracją na papierze. Szczególnie istotne jest więc stworzenie takich mechanizmów, które pozwolą wykorzystać istniejące lokalnie sieci społeczne, wiedzę i zaufanie, zamiast budować system wyłącznie w oparciu o struktury administracyjne.
Szczególne znaczenie ma również perspektywa kobiet, ponieważ raport „Filar, a nie zaplecze” pokazuje, że kobiety są ważnym zasobem cywilnych sektorów odporności, między innymi ochrony zdrowia, edukacji, pomocy społecznej, opieki i administracji, a ich potencjał nadal nie jest w wystarczającym stopniu uwzględniany w politykach bezpieczeństwa.
W załączonej tabeli wskazujemy konkretne miejsca w Programie, numery stron oraz proponowane kierunki zmian, koncentrując się na trzech kwestiach: wzmocnieniu roli organizacji społecznych i lokalnych liderów, pełniejszym uwzględnieniu kobiet i cywilnych sektorów odporności oraz stworzeniu mierzalnych mechanizmów monitorowania udziału społeczeństwa w systemie ochrony ludności.
Mamy nadzieję, że przedstawione propozycje będą pomocne w dalszych pracach nad Programem i pozwolą jeszcze pełniej wykorzystać jego potencjał do budowania rzeczywiście powszechnego systemu odporności, opartego na współodpowiedzialności państwa i społeczeństwa.
Z wyrazami szacunku,
Krzysztof Izdebski
Dyrektor ds. rzecznictwa i rozwoju
Advocacy and Development Director
