Komisja Europejska opublikowała kolejną edycję Raportu o praworządności , w tym rozdział poświęcony Polsce. Dokument pokazuje, że od zmiany władzy podjęto szereg działań zmierzających do odbudowy standardów państwa prawa. Jednocześnie jednak jego ogólny wydźwięk wydaje się bardziej optymistyczny niż rzeczywista skala reform i ich efektów.
Raport odnotowuje postępy w wielu obszarach, przede wszystkim dostrzegając zmianę kierunku polityki państwa po wyborach z 2023 r. Komisja pozytywnie ocenia podjęcie prac nad przywracaniem niezależności wymiaru sprawiedliwości, większą otwartość na dialog z organizacjami społecznymi czy działania zmierzające do poprawy standardów życia publicznego. Jednocześnie jednak wielokrotnie podkreśla, że większość zmian pozostaje na etapie projektów, prac legislacyjnych lub deklaracji, a ich praktyczne efekty są nadal ograniczone.
Komisja ponownie wzywa do dokończenia reformy wymiaru sprawiedliwości i zaleca również rozdzielenie funkcji Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego, tak aby wzmocnić niezależność prokuratury od bieżącej władzy politycznej. To rekomendacja powtarzana od kilku lat, która nadal pozostaje niezrealizowana.
W obszarze przeciwdziałania korupcji Komisja ponownie rekomenduje przyjęcie kompleksowych przepisów regulujących działalność lobbingową oraz reformę systemu oświadczeń majątkowych. Co istotne, w odniesieniu do lobbingu Komisja stwierdza wprost, że nie odnotowano żadnego postępu. W przypadku oświadczeń majątkowych mówi jedynie o ograniczonym postępie, wynikającym z przygotowywanych zmian, a nie z ich wdrożenia. Trzeba też dodać, że owe „przygotowywane zmiany” nie ujrzały nawet światła dziennego. Komisja wskazuje również na potrzebę dalszego wzmacniania ram antykorupcyjnych oraz zwiększenia przejrzystości finansowania partii politycznych.
To właśnie zestaw tych rekomendacji pokazuje pewien paradoks tegorocznego raportu. Z jednej strony Komisja wyraźnie docenia wolę polityczną obecnego rządu i kierunek podejmowanych zmian. Z drugiej – większość najważniejszych zaleceń z poprzednich lat pozostaje aktualna. Trudno więc oprzeć się wrażeniu, że raport momentami bardziej ocenia intencje niż rezultaty. Opisuje rozpoczęte procesy, projekty ustaw i deklaracje, choć ich efekty nie są jeszcze widoczne lub pozostają niepełne. Tymczasem praworządność ocenia się przede wszystkim po tym, jak funkcjonują instytucje, a nie po tym, jakie reformy zostały zapowiedziane.
Dotyczy to również społeczeństwa obywatelskiego. Komisja zauważa poprawę relacji administracji z organizacjami pozarządowymi i większą otwartość na dialog. Jest to niewątpliwie zmiana jakościowa w porównaniu z poprzednimi latami. Jednocześnie sama wskazuje, że przestrzeń obywatelska w Polsce nadal oceniana jest jako „ograniczona”, a wiele problemów systemowych – od jakości konsultacji publicznych po stworzenie trwałych warunków rozwoju społeczeństwa obywatelskiego – pozostaje nierozwiązanych.
Na uwagę zasługuje również sam proces przygotowania raportu. Komisja nie opiera swoich ocen wyłącznie na informacjach przekazywanych przez administrację publiczną, lecz korzysta z analiz środowisk eksperckich, organizacji społecznych i instytucji międzynarodowych. Także w tym roku wspólny wkład przygotowała koalicja polskich organizacji pozarządowych, w skład której weszły: Fundacja im. Stefana Batorego, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Fundacja Wolne Sądy, Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych, Sieć Obywatelska Watchdog Polska, Instytut Spraw Publicznych oraz Fundacja Odpowiedzialna Polityka. Czytaj raport w pdf.
Organizacje zwracały uwagę m.in. na konieczność dokończenia reformy sądownictwa zgodnie ze standardami europejskimi, rozdzielenia funkcji Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego, zwiększenia transparentności procesu legislacyjnego, przyjęcia skutecznych regulacji dotyczących lobbingu, wzmocnienia mechanizmów przeciwdziałania korupcji, poprawy przejrzystości finansowania polityki oraz zapewnienia stabilnych warunków funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego. W wielu miejscach widać, że Komisja uwzględniła te analizy przy formułowaniu swoich ocen i rekomendacji. To pokazuje, że udział organizacji społecznych w mechanizmie monitorowania praworządności ma realne znaczenie.
Raport Komisji pozostaje ważnym narzędziem oceny stanu państwa prawa. Pokazuje, że Polska wyraźnie odchodzi od kryzysu ostatnich lat, ale jednocześnie przypomina, że odbudowa praworządności jest procesem znacznie dłuższym niż jedna kadencja parlamentu czy kilka przyjętych ustaw. Zbyt optymistyczny ton części ocen może sprawiać wrażenie, że najtrudniejszy etap reform jest już za nami. Tymczasem same rekomendacje Komisji pokazują, że kluczowe wyzwania pozostają aktualne. O sukcesie będzie można mówić dopiero wtedy, gdy zapowiadane reformy zostaną skutecznie wdrożone, a ich efekty staną się trwałym elementem funkcjonowania państwa.
