European Civic Forum, międzynarodowa sieć organizacji, której członkiem jest Fundacja Batorego opublikowała raport „Civic Space 2026”. Wnioski są niepokojące. W 2025 roku społeczeństwo obywatelskie nadal było atakowane, a ważną rolę odgrywały w tym działania w Parlamencie Europejskim. W 7 krajach UE zaproponowano lub uchwalono nowe restrykcyjne przepisy dotyczące organizacji społecznych, co dodatkowo pogorszyło i tak już ponury obraz sytuacji. W co najmniej 9 krajach Unii odnotowano przypadki użycia nadmiernej siły przez organy ścigania, arbitralnych zatrzymań oraz nękania przez policję.
Raport dokumentuje sytuację organizacji społeczeństwa obywatelskiego i aktywistów w Unii Europejskiej i na Bałkanach Zachodnich i potwierdza, że w 2025 roku ograniczenia wobec społeczeństwa obywatelskiego stają się zinstytucjonalizowane i powszechne. Ograniczenia te obejmują bezpodstawne oskarżenia przeciwko organizacjom społecznym w Parlamencie Europejskim i parlamentach krajowych, rozprzestrzenianie się ustawodawstwa i retoryki dotyczącej „zagranicznych agentów” oraz ograniczenia prawa do protestów.
Raport wskazuje, że ataki na wolność zgromadzeń stają się normą, a ich celem są w szczególności ruchy solidarności z Palestyną, działania pro-klimatyczne oraz aktywność na rzecz sprawiedliwości społecznej.
„Od kryminalizacji aktywistów i ruchów protestacyjnych po kampanie oszczerstw prowadzone w Parlamencie Europejskim – nasze ustalenia wskazują na wyraźny spadek swobód obywatelskich w 2025 roku. Widzimy wyraźną wzajemną zależność: ograniczenia w państwach członkowskich są wzmacniane w Brukseli, podczas gdy polityka UE stanowi przykrywkę dla krajowych represji wobec społeczeństwa obywatelskiego” – komentuje wyniki raportu Aarti Narsee, starsza specjalistka ds. polityki w European Civic Forum.
Raport zawiera także rozdział poświęcony Polsce opracowany przez Ogólnopolską Federację Organizacji Pozarządowych (OFOP). Główne problemy, jakie odnotowuje on w Polsce w 2025 roku to:
„Choć epicentrum zapaści swobody aktywności obywatelskiej oddaliło się od Polski, nie znaczy to, że sytuacja stała się u nas bezpieczna. Z jednej strony, obserwujemy nasilenie narracji krytycznych do udziału społeczeństwa obywatelskiego w życiu publicznym w instytucjach Unii Europejskiej. To może wpłynąć też na funkcjonowanie organizacji w Polsce, szczególnie w powiązaniu z ich finansowaniem z unijnego budżetu. Z drugiej, ograniczenia prawa do protestu, swobody wypowiedzi czy próby nałożenia dodatkowej kontroli na organizacje obywatelskiej w krajach Europy południowej i zachodniej mogą stanowić trend, który dotrze i do nas. Zwłaszcza, że wciąż nie udało się wprowadzić w Polsce żadnych rozwiązań systemowych zwiększających odporność organizacji w tym zakresie” – mówi Filip Pazderski, szef programu Społeczeństwo Obywatelskie Fundacji Batorego.
O raporcie „Civic Space Report 2026”
Raport, opracowany i zredagowany przez European Civic Forum (ECF), składa się z analizy horyzontalnej, która dotyczy ogólnoeuropejskich zmian w przestrzeni obywatelskiej i została sporządzona przez ECF, a także z 13 raportów krajowych i jednego raportu regionalnego przygotowanych przez ekspertów społeczeństwa obywatelskiego działających w terenie. Raporty obejmują zmiany w 2025 roku, choć w wyjątkowych przypadkach posłużono się odpowiednimi przykładami z 2026 roku. ECF stosuje metodologię MACS, której celem jest monitorowanie sześciu kluczowych wymiarów kształtujących przestrzeń obywatelską. Każdy wymiar obejmuje kilka standardów dotyczących wypełniania zobowiązań państw wynikających z prawa międzynarodowego.
Wymiary te to:
Pełny raport, zawierający 8 kluczowych trendów dotyczących europejskiej przestrzeni obywatelskiej, można przeczytać na stronie civicspacewatch.eu.
