Kontakt

Joanna Załuska, dyrektor
tel. 22 536 02 76
Marzena Płudowska
tel. 22 536 02 04

Demokratyzacja samorządu lokalnego

Reforma samorządowa uznawana jest słusznie za jedną z najbardziej udanych, jednak ostatnie lata ujawniły pewne dysfunkcje czy niedostatki systemu samorządowego. Niskie poczucie wpływu mieszkańców na decyzje władz, brak instrumentów pozwalających na wyrażenie ich opinii – to sprawia, że samorząd coraz częściej utożsamiany jest wyłącznie z władzami, a nie ze wspólnotą mieszkańców. Potrzebne są działania reformatorskie służące przede wszystkim wzmocnieniu zaangażowania obywatelskiego z jednej i poprawie efektywności działań administracji z drugiej strony.


Polacy o samorządach. Opinia publiczna u progu samorządowej kampanii wyborczej

W czerwcu 2018 roku opublikowaliśmy raport dr. Adama Gendźwiłła i dr Marty Żerkowskiej-Balas „Polacy o samorządach. Opinia publiczna u progu samorządowej kampanii wyborczej” prezentujący wyniki badania aktualnego stanu i zmian opinii publicznej na temat samorządu terytorialnego.


Najważniejsze wnioski z raportu:


Wybory
W ciągu ostatnich czterech lat znacząco zwiększył się odsetek Polaków przywiązanych do idei demokracji lokalnej. Jesienią 2014 niemal 40% badanych było gotowych zaakceptować stwierdze-nie, że „władze lokalne nie muszą być wybierane przez mieszkańców, jeśli tylko zapewni się im dobrej jakości usługi publiczne” (dodatkowe 10% badanych udzieliło odpowiedzi „trudno powiedzieć”). Na początku 2018 z tym stwierdzeniem zgodziło się tylko 25% badanych, a do 66% wzrósł odsetek osób sprzeciwiających się pomysłowi, by władze lokalne nie pochodziły z wyborów. Dla 32% badanych wybory samorządowe są ważniejsze niż parlamentarne. Na początku 2018 odsetek osób zapowiadających swój udział w wyborach lokalnych był  rekordowo wysoki - 80%. W prognozach frekwencji trze¬ba wziąć poprawkę na znane w badaniach społecznych zjawisko nadliczbowych deklaracji uczestnictwa wyborczego (respondenci są skłonni do przyjmowania wzor-ca aktywnego obywatela, którego powinnością jest głosowanie). Niemniej, w porównaniu z historycznymi pomiarami, jest to rekordowy poziom deklarowanego uczestnictwa wyborczego.

Poczucie wpływu
Od 2010 liczba osób deklarujących poczucie wpływu na sprawy lokalne przewyższa liczbę tych, którzy deklarują jego brak. W styczniu 2018 poczucie wpływu na sprawy gminy wyraziło 60% respondentów, na sprawy kraju - 40%.  Co trzeci Polak uznał, że może wpływać zarówno na sprawy kraju, jak i swojego miasta czy gminy. Co piąty jest przekonany o możliwości wpływu wyłącznie na sprawy lokalne. Niepokoi natomiast fakt, że 38% badanych zadeklarowało brak poczucia wpływu zarówno na poziomie kraju, jak i na poziomie lokalnym. Polityczna bezsilność tłumaczy w znacznym stopniu niechęć - przede wszystkim osób młodych, słabiej wykształconych, w gorszej sytuacji materialnej - do uczestnictwa w polityce.

Ocena władz samorządowych
W ostatnich dwóch dekadach władze lokalne systematycznie otrzymywały w badaniach oceny pozytywne. Według ostatnich danych CBOS stoją na szczycie rankingu (69% ocen pozytywnych) i może się z nimi równać jedynie policja (68%). Cieszą się lepszą oceną niż prezydent (60%), wojsko (59%) oraz Kościół katolicki (54%), a także Rzecznik Praw Obywatelskich (46%) czy Najwyższa Izba Kontroli (46%). Osoby niezadowolone z działań władz lokalnych stanowią wyraźną mniejszość –  włodarzy źle ocenia 16% badanych, radę miasta lub gminy – 14%. Wyraźny spadek ocen negatywnych – o 10 punktów procentowych -  nastąpił podczas upływającej kadencji (2014-2018).

Decentralizacja

Polacy w przeważającej większości są zwolennikami decentralizacji. Za utrzymaniem obecnego podziału władzy między rządem a samorządem jest 35% badanych, za zwiększeniem roli samorządów opowiada się 47% (w tym 30% raczej, 17% zdecydowanie). Tylko 8% badanych opowiedziało się za ograniczeniem uprawnień władz samorządowych.Ostrożniejsze są odpowiedzi na pytania dotyczące decentralizacji fiskalnej, czyli zwiększenia uprawnień samorządów do samodzielnego ustalania wysokości podatków. Przeważały osoby, które nie chciały przyznać samorządom większego niż obecnie prawa do określania wysokości podatków płaconych przez mieszkańców. Jednak ich przewaga nad zwolennikami decentralizacji fiskalnej była niewielka – 40% badanych opowiada się za tym, aby samorządy otrzymały większą niż obecnie swobodę w tej dziedzinie.

Deficyt demokratyzmu w polskim samorządzie?

W 2018 roku prowadzimy cykl seminariów eksperckich, które mają służyć pogłębionej diagnozie problemów i zebraniu pomysłów na pożądane zmiany w polskim samorządzie.  Zajmujemy się wszystkimi istotnymi aspektami funkcjonowania samorządu, w tym jego rolą w poszczególnych sferach zadań publicznych, finansami samorządowymi, relacjami rząd-samorząd, a także podziałem terytorialnym państwa i podziałem kompetencji między poziomami władzy samorządowej. Efektem spotkań będzie raport z propozycjami reform. Do tej pory odbyły się następujące seminaria:

 

1. Mechanizmy władzy w samorządzie

2. Samorząd w systemie usług publicznych – czy usamorządowienie ochrony zdrowia jest możliwe?

3. Samorząd w systemie usług publicznych  – czy nasza oświata jest wciąż samorządowa?

4. Samorząd w systemie usług publicznych – finanse samorządowe

5. Rola samorządu w transporcie publicznym

 

 

Analiza ordynacji samorządowej

System stosowany w wyborach do rad powiatu, miast na prawach powiatu i do sejmików województw w niewielkim stopniu respektuje sympatie wyborców. Zwycięzcy otrzymują mały odsetek ogółu głosów. Są powiaty, gdzie liczba głosów oddanych na kandydatów bez mandatu przekracza 70%. Rywalizacja kandydatów z tej samej listy jest zwykle bardziej zacięta niż pomiędzy komitetami.

W 2017 opublikowaliśmy raport dr. hab. Jarosława Flisa i dr.Adama Gendźwiłła Przedstawiciele i rywale – samorządowe reguły wyboru.

Raport dotyczy stosowania w wyborach samorządowych ordynacji proporcjonalnej z tzw. głosem preferencyjnym – czyli systemu wyborczego, w którym wyborca jednocześnie głosuje na którąś z list wyborczych oraz na konkretnego kandydata z tej listy. Autorzy przeanalizowali dane z wyborów samorządowych od 2002 do 2014 roku. 30 marca 2017 zorganizowaliśmy również seminarium na temat wyników badań przedstawionych w raporcie Reprezentanci i (nie)reprezentowani - seminarium.

 

Jaki jest polski samorząd po 25 latach? 

Rok 2015 był 25-leciem polskiego samorządu. Niestety hucznym obchodom nie towarzyszyła pogłębiona dyskusja. Tymczasem Polska stoi przed równie poważnymi wyzwaniami, jak te, które w innych państwach europejskich zapoczątkowały reformy samorządowe.

Z jednej strony - mocna pozycja konstytucyjna, stosunkowo wysokie zaufanie społeczne, duże możliwości rozwojowe związane ze środkami z UE. Z drugiej strony - niska reprezentatywność władz, brak zarządzania partycypacyjnego, ograniczona samodzielność finansowa i koncentracja wyłącznie na infrastrukturze. Tak w skrócie scharakteryzować można polski samorząd, wyrosły na bazie prawnych ram reformy administracyjnej oraz ogólnoeuropejskich tendencji komercjalizacji systemu usług publicznych.

W 2016 roku przygotowaliśmy analizę:  Polski samorząd na tle europejskim. Mocne i słabe strony, najważniejsze wyzwania.  


Koalicja Obywatele w Samorządzie 

W 2015 roku wspólnie z  organizacjami skupionymi w Koalicji Obywatele w samorządzie opracowaliśmy Deklarację programową pokazującą kierunki potrzebnych zmian oraz listę postulatów mających na celu demokratyzację samorządu terytorialnego. Postulaty Koalicji, wypływające z wieloletnich doświadczeń środowisk pozarządowych, zdobytych podczas współpracy z samorządami oraz prowadzenia działań angażujących obywateli w życie publiczne na szczeblu lokalnym, skupiają się na: poprawie reprezentatywności władz, przywracaniu zachwianej równowagi pomiędzy władzą wykonawczą i uchwałodawczą w gminach, włączaniu mieszkańców do współdecydowania o rozwoju ich miejscowości, budowaniu kultury współpracy i zaufania między władzą i obywatelami. Postulaty poparło ponad 200 organizacji i środowisk obywatelskich.

Przed wyborami parlamentarnymi 2015 zwróciliśmy się do komitetów wyborczych z pytaniami o poglądy w kilku kwestiach kluczowych dla rozwoju samorządów. Wyniki ankiety zostały przedstawione 28 września 2015 podczas konferencji w siedzibie Fundacji. Wyniki ankiety.

Wybrane publikacje:



Copyright © Fundacja Batorego
Drukuj stronę
Do góry