Sztuka jako rozmowa o przeszłości

22 listopada 2008

Dyskusja z udziałem Agnieszki HollandAleksandra SmolaraAdama Szymczyka i Krzysztofa Warlikowskiego.

Debata publiczna, zwłaszcza ta dotycząca przeszłości, znalazła się w kryzysie. Historia jest w niej instrumentalizowana na różne sposoby. Gdzie zatem znaleźć można wolne słowo o przeszłości? Czy tę rolę przejmuje dzisiaj sztuka? Czy sztuka może nas uwolnić od polityki historycznej?

Spotkaniu towarzyszył pokaz filmów Mary koszmary Yael Bartany oraz Nasz śpiewnik i Polak w szafie Artura Żmijewskiego, użyczonych przez Fundację Galerii Foksal oraz prezentacja rysunków Wilhelma Sasnala doPłomieni Stanisława Brzozowskiego, udostępnionych przezKrytykę Polityczną. Prace Wilhelma Sasnala można było oglądać w dniach 22-23 listopada (sobota-niedziela), w godz. 10.00-18.00 w siedzibie Fundacji Batorego.
Wilhelm Sasnal, ilustracja do Płomieni Stanisława Brzozowskiego, dzięki uprzejmości „Krytyki Politycznej”

Sztuka jako rozmowa o przeszłości

Pytania sformułowane w zaproszeniu do tej dyskusji mają za punkt wyjścia obserwację, że wiele ważnych wydarzeń artystycznych ostatniego czasu odnosi się do historii i mówi o stanie naszej pamięci. W pokazywanych ostatnio pracach Mirosława Bałki, Zbigniewa Libery, Wilhelma Sasnala czy Petera Fussa pojawiają się Polacy, Żydzi, Niemcy, partyzanci i powstańcy. O wypędzonych w 1945 roku Polakach i Niemcach powstał spektakl Jana Klaty Transfer!, o Polakach w kraju bez Żydów Nic, co ludzkie Pawła Passiniego, Piotra Ratajczaka i Łukasza Witt-Michałowskiego i Żyd Artura Pałygi. Krzysztof Warlikowski połączył Dybuka An-skiego z tekstem Hanny Krall. Nawet Mariusz Treliński w swych odczytaniach klasycznych dzieł opery wprowadzał wątki nawiązujące do historii ostatniego stulecia.

W styczniu br. Fundacja Galerii Foksal pokazała Mary koszmary izraelskiej artystki Yael Bartany, film, w którym Sławomir Sierakowski, upozowany ma młodego działacza komunistycznego, na ruinach Stadionu Dziesięciolecia zaprasza do powrotu do Polski trzy miliony Żydów. Porywająca, trudna do zracjonalizowania praca, o której Dorota Jarecka napisała w „Gazecie Wyborczej”, że mówi „językiem polskim po Zagładzie” i pokazuje, „jak mogłaby wyglądać próba narracji własnej, gdyby wolno było powiedzieć wszystko”.

Yael Bartana Mary koszmary, 2008, kadr z filmu, dzięki uprzejmości Fundacji Galerii Foksal

Film ten będzie można obejrzeć po naszej debacie, podobnie jak dyskutowany już w Fundacji Batorego film Artura Żmijewskiego Polak w szafie, kolejny nowy głos w starej sprawie polskiego antysemityzmu. Jego bohaterami są studenci Joanny Tokarskiej-Bakir, uczestnicy badań etnograficznych, które pokazały żywotność mitu o tzw. mordzie rytualnym wśród mieszkańców Sandomierza i okolic.

Na sfilmowanych przez Żmijewskiego warsztatach studenci „robili coś” z wiszącym w sandomierskiej katedrze antysemickim obrazem Karola de Prevot, poddając jego kopię rozmaitym symbolicznym zabiegom: była ona palona, uzupełniana komentarzem, obnoszona po ulicach Warszawy. Film wywołał poruszenie i głosy, że to sztuka może „zrobić coś” z problemami, które – jak w przypadku obrazów sandomierskich – są przedmiotem toczącej się od lat, zrytualizowanej i bezowocnej debaty.
Artur Żmijewski Polak w szafie, kadr z filmu, archiwum Fundacji Batorego


Artyści podjęli kwestie stojące w centrum debaty publicznej. Czy sztuka jest więc odpowiedzią na ułomność języka tej debaty, jej impas i zamykanie się w ustalonych już pozach? Może artyści szukają innej formuły rozmowy? Nie tylko oni – wystarczy spojrzeć na kształt dyskusji o Strachu Jana Tomasza Grossa. Jego książkę można uznać za poszukiwanie nowego języka. Jej emocjonalność i ostrość przedstawianych sądów przełamuje nasze zwyczajowe wyobrażenia o książce historycznej. Tak, jakby autor uznał, że opowiadanie o historii tylko przy pomocy naukowego instrumentarium nie prowadzi do zmiany postaw i opinii (spór o Strachdotyczył bardziej przedstawionej przez Grossa interpretacji wydarzeń i formy właśnie, a nie samych faktów).

Sztuka zawsze mówiła o rzeczach najważniejszych. Zawsze też stawiano artystom zarzut prowokacji. W wielu pracach rzeczywiście mamy do czynienia z ekscesem i przekroczeniem – na pewno w filmie 80064 Artura Żmijewskiego, w którym artysta nakłania więźnia obozu koncentracyjnego do „odnowienia”, powtórnego wytatuowania obozowego numeru. Jednak prowokacja nie jest tu trafnym tropem. Chodzi raczej o pytania i odpowiedzi, które inaczej nie mogą zostać wyartykułowane. Czy sztuka staje się przez to zastępczym narzędziem, sposobem wyrażenia treści, które powinny być – a nie są – obecne w naszej publicznej debacie? A jeśli tak, jakie niesie to następstwa dla sztuki i dla debaty publicznej?

Piotr Kosiewski


Noty biograficzne uczestników dyskusji

Marek Beylin (ur. 1957) – publicysta, redaktor „Gazety Wyborczej”. W latach 70. i 80. w opozycji demokratycznej, redaktor kwartalnika „Krytyka”. Od 1997 felietonista „Gazety Wyborczej”, obecnie kieruje „Gazetą Świąteczną”.


Agnieszka Holland
 (ur. 1948) – reżyser filmowa i teatralna, scenarzystka. Autorka takich filmów jak Aktorzy prowincjonalni (1978), Gorączka (1980), Kobieta samotna (1981), Gorzkie żniwa (1985), Zabić księdza (1988), Europa, Europa (1990), Olivier, Olivier (1991), Tajemniczy ogród (1993), Całkowite zaćmienie(1995), Plac Waszyngtona (1997), Trzeci cud (1999), Kopia mistrza (2006) oraz serialu telewizyjnego Ekipa (2007). Scenarzystka filmów Andrzeja Wajdy Danton (1982) i Korczak (1990).


Aleksander Smolar
 (ur. 1940) – politolog, publicysta, Prezes Zarządu Fundacji im. Stefana Batorego, pracownik naukowy francuskiego Krajowego Centrum Badań Naukowych (CNRS). W latach 1971-1989 na emigracji politycznej we Włoszech, Wielkiej Brytanii i we Francji. W 1974 współzałożyciel i redaktor naczelny kwartalnika politycznego „Aneks”. W latach 1989-1990 doradca ds. politycznych premiera Tadeusza Mazowieckiego, a w latach 1992-1993 doradca ds. polityki zagranicznej premier Hanny Suchockiej.


Adam Szymczyk
 (ur. 1970) – kurator i krytyk sztuki. Dyrektor i główny kurator Kunsthalle w Bazylei. Współtwórca Fundacji Galerii Foksal. Kurator 5. Biennale Sztuki Współczesnej w Berlinie (z Eleną Filipović, 2008). Ostatnio przygotował wystawy: Piotra Uklańskiego Earth, Wind and Fire (2004), Quauhnahuac: The Straight Line Is An Utopia (2006), Lee Lozano: Win First Don’t Last Win Last Don’t Care (2006), Micol Assaël Chizhevsky Lessons (2007). Autor licznych recenzji i artykułów na temat sztuki współczesnej w książkach, katalogach wystaw, czasopismach i prasie codziennej.


Krzysztof Warlikowski
 (ur. 1962) – reżyser teatralny. Dyrektor Nowego Teatru w Warszawie. Od 1999 roku związany z warszawskim Teatrem Rozmaitości (obecnie TR). Autor kilkudziesięciu spektakli teatralnych. Ostatnio przygotował spektakle Burza Szekspira (TR Warszawa 2003), Dybuk wg Szymona An-skiego i Hanny Krall (TR Warszawa 2003), Makbet Szekspira (Staatstheater, Hanower 2004), Krum Hanocha Levina (TR Warszawa 2005), Madame de Sade Yukio Mishimy (Tonnel Groep, Amsterdam 2006), Anioły w Ameryce Tony'ego Kushnera (TR Warszawa 2007). Reżyserował także opery, m.in. Wozzecka Albana Berga (Teatr Wielki, Warszawa 2006), Ifigenię w Taurydzie Christopha Willibalda Glucka (Opera Paryska 2006), Sprawę Makropulos Leoša Janáčka (Opera Paryska 2007).


Autorzy prezentowanych prac


Yael Bartana
 (ur. 1970) – autorka prac video, fotografii i filmów, o których mówi, że przypominają ruchome fotosy (m. in. Trembling Time, 2001; Kings of the Hill, 2003; Wild Seeds, 2005, Mary koszmary, 2007, Summercamp, 2008). W swoich obrazach autorka opowiada o sytuacji w Izraelu, pokazując w emocjonalny i poetycki sposób życie codzienne, państwowe rytuały, stałą obecność wojny. Studiowała fotografię w Bezalel Academy of Arts and Design w Jerozolimie, uczyła się także w Jerusalem Academy of Music and Dance, School of Visual Arts w Nowym Jorku i Rijksakademie w Amsterdamie. Laureatka wielu nagród, między innymi Anselm Kiefer Prize (2003) oraz 2-giej nagrody Prix de Rome (Rijksakademie, 2005). Miała wiele wystaw indywidualnych: w P.S.1, Nowy Jork; Annet Gelink Gallery, Amsterdam; Van Abbemuseum, Eindhoven, Fridericianum, Kassel, Kunstverein Hamburg, warszawskiej Fundacji Galerii Foksal, Center for Contemporary Art, Tel Aviv. Brała udział między innymi w: Manifesta 4 we Frankfurcie (2002); Liverpool Biennale (2004); 9th Istanbul Biennale (2005), 27. Biennale w Sao Paulo (2007) oraz Documenta 12, Kassel (2007).


Wilhelm Sasnal
 (ur. 1972) – malarz, autor filmów. Ukończył Wydział Malarstwa krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. W latach 1996-2001 członek grupy Ładnie. W 1999 laureat Grand Prix 34. Ogólnopolskiego Konkursu Malarstwa Bielska Jesień(Galeria Bielska BWA). Jego prace, pokazywane na wielu wystawach indywidualnych i zbiorowych, znajdują się m.in. w zbiorach Centrum Sztuki Współczesnej - Zamek Ujazdowski, Tate Modern w Londynie, Centrum Pompidou w Paryżu oraz w Museum of Modern Art w Nowym Jorku. Autor muralu w Ogrodzie Różanym w Muzeum Powstania Warszawskiego. W 2006 roku otrzymał nagrodę im. Vincenta van Gogha oraz znalazł się na liście 100 najważniejszych artystów świata w rankingu magazynu sztuki współczesnej „Flash Art”. Stale współpracuje z Fundacją Galerii Foksal oraz z Krytyką Polityczną.


Artur Żmijewski
 (ur. 1966) – autor prac wideo, fotografii i filmów. RedaktorKrytyki Politycznej. Ukończył Wydział Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie – pracownia Grzegorza Kowalskiego. Niezależny kurator wystaw zbiorowych (m.in. Ja i AIDS, 1996, cykl wystaw Parteitag, 1997-1999, Sexxx, 2000,Polska, 2002, Wybory.pl, 2005 – z Pawłem Althamerem). W latach 1992-1998 redaktor ukazującego się nieregularnie pisma o sztuce Czereja. Autor tekstów teoretycznych i krytycznych o sztuce, m.in. manifestu Stosowane sztuki społeczne(2007) oraz zbioru rozmów z artystami nurtu sztuki krytycznej Drżące ciała (2007, II wydanie 2008). Brał udział w wielu wystawach indywidualnych i zbiorowych. W 2005 roku reprezentował Polskę na LI Biennale w Wenecji – pokazał tam filmPowtórzenie. Stale współpracuje z warszawską Fundacją Galerii Foksal.

Zapraszamy także do lektury zapisów innych spotkań Fundacji Batorego poświęconych związkom pamięci, historii i polityki:

  • Pamięć jako przedmiot władzy z tekstami m.in. Marka A. Cichockiego, Macieja Janowskiego, Zdzisława Krasnodębskiego, Marcina Króla, Aleksandra Smolara i Joanny Tokarskiej-Bakir.[PDF]

  • Polak w szafie i obrazy sandomierskie z wypowiedziami m.in. Dariusza Karłowicza, Stanisława Krajewskiego, Zbigniewa Nosowskiego, Joanny Tokarskiej-Bakir i Artura Żmijewskiego. [PDF]


Copyright © Fundacja Batorego
Drukuj stronę
Do góry