Fundacja im. Stefana Batorego

Przeciw Korupcji

Celem programu jest przeciwdziałanie korupcji i zwiększenie przejrzystości w życiu publicznym. Monitorujemy poczynania władz i partii politycznych pod kątem przestrzegania przepisów antykorupcyjnych i standardów przejrzystości, oceniamy realizację obietnic dotyczących przeciwdziałania korupcji, składanych przez partie w trakcie kampanii wyborczych, oraz realizację rządowych strategii antykorupcyjnych. Badamy przejrzystość finansowania kampanii wyborczych i wydatkowania funduszy publicznych. Obserwujemy proces stanowienia prawa i proponujemy rozwiązania legislacyjne, które zapewniają przejrzystość procesów decyzyjnych i stanowią zabezpieczenie przed praktykami korupcyjnymi. Udzielamy porad prawnych osobom, które zetknęły się z korupcją, zwłaszcza tzw. demaskatorom, którzy ujawniwszy przestępstwo korupcyjne, spotkali się z szykanami ze strony pracodawcy i władz.

Monitoring obietnic wyborczych

Projekt prowadzony od 2001 roku przez Antykorupcyjną Koalicję Organizacji Pozarządowych (AKOP), w skład której, obok Fundacji Batorego, obecnie wchodzą: Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Fundacja Komunikacji Społecznej, Centrum Edukacji Obywatelskiej, Stowarzyszenie Szkoła Liderów i Stowarzyszenie Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich. Przed każdymi wyborami parlamentarnymi Koalicja zbiera od komitetów wyborczych deklaracje dotyczące przeciwdziałania korupcji, a następnie sprawdza, czy zasiadające w parlamencie partie polityczne wypełniają złożone obietnice i czy członkowie partii przestrzegają standardów przejrzystości. Wyniki monitoringu prezentowane są co roku na konferencjach oceniających realizację obietnic wyborczych w danym roku, a na zakończenie kadencji publikowany jest raport podsumowujący dokonania reprezentowanych w parlamencie partii politycznych.

21 października zorganizowaliśmy pierwszą w VI kadencji Sejmu konferencję przeglądową. Z zaprezentowanych na konferencji materiałów wynika, że partie rządzące bardzo powoli realizują swoje przedwyborcze deklaracje dotyczące ograniczania zagrożeń korupcyjnych: w ciągu roku przyjęto zaledwie 2 z 7 zapowiadanych ustaw, nie opracowano też zapowiadanej rządowej strategii przeciwdziałania korupcji. Uczestniczący w konferencji eksperci: prof. Edmund Wnuk-Lipiński i prof. Antoni Kamiński zwrócili uwagę na niewystarczające zmiany zaproponowane przez rząd w projekcie nowelizacji ustawy o służbie cywilnej. Do przedstawionych ocen odnieśli się reprezentanci partii politycznych: Mieczysław Augustyn (PO), Elżbieta Jakubiak (PiS) i Katarzyna Piekarska (SLD).

Koalicja AKOP przedstawia swoje opinie w ważnych sprawach dotyczących przeciwdziałania korupcji. W marcu 2008 roku wydano oświadczenie wyrażające zaniepokojenie faktem, iż rząd nie przedstawił priorytetów rządowej polityki przeciwdziałania korupcji oraz prezentuje niejednoznaczne stanowisko w sprawie CBA (w kampanii wyborczej PO zarzucało CBA łamanie prawa i zapowiadała daleko idące zmiany w jego funkcjonowaniu, jednak do tej pory nie zaproponowano żadnych zmian, a raport o CBA został utaj- niony). W maju, w związku z zakończeniem prac nad raportem oceniającym skuteczność polskiej strategii antykorupcyjnej, przygotowanym w ramach rządowego tzw. Projektu Twinningowego przez ekspertów niemieckich: dr. Clausa-Petera Wulffa i Marcusa Ehbrechta, zwróciliśmy uwagę na to, że raport powinien zostać upowszechniony, a instytucje odpowiedzialne za walkę z korupcją powinny publicznie ustosunkować się do zawartych w nim ocen i wniosków.

Więcej informacji o działaniach Koalicji można znaleźć na www.akop.pl.

17 marca zorganizowaliśmy konferencję „Strategie antykorupcyjne w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Czy możliwa jest długofalowa strategia antykorupcyjna w Polsce?”.

Wzięli w niej udział m.in. prof. Rasma Karklins (University of Chicago, Illinois), Drago Kos (szef słoweńskiej Komisji Zapobiegania Korupcji, obecny szef GRECO), Arkadiusz Mularczyk (poseł PiS), Katarzyna Piekarska (posłanka SLD) oraz Julia Pitera (sekretarz stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, pełnomocnik rządu ds. opracowania programu zwalczania nadużyć w instytucjach publicznych).

Zdaniem większości uczestników dyskusji, szczególnie zagranicznych ekspertów, rozwiązanie problemu korupcji w państwie nie jest możliwe bez opracowania, a następnie konsekwentnej realizacji strategii, szczegółowo opisującej stan aktualny oraz stan docelowy uregulowań i praktyk antykorupcyjnych, metody, jakimi chcemy go osiągnąć, oraz wskaźniki mierzące stopień wykonania postawionych w strategii zadań. Uczestnicy zgodzili się, że strategia antykorupcyjna powinna opierać się na trzech filarach: edukacji, profilaktyce i egzekucji prawa oraz wyraźnie wskazywać instytucję nadzorującą jej realizację.

Monitoring procesu stanowienia prawa

W latach 2006-2008, opierając się na przepisach uchwalonej w 2005 roku Ustawy o działalności lobbingowej, obserwowaliśmy proces legislacyjny wybranych ustaw, ważnych z punktu widzenia przeciwdziałania korupcji i zwiększania przejrzystości życia publicznego, formułowaliśmy nasze opinie i zgodnie z procedurą zgłaszaliśmy je ustawodawcy: rządowi lub sejmowi. Zależnie od decyzji legislatora uczestniczyliśmy w posiedzeniach podkomisji i komisji sejmowych lub w wysłuchaniach publicznych. Co roku przedstawialiśmy raport dotyczący naszych spostrzeżeń, w tym zaistniałych nieprawidłowości w procesie stanowienia tych ustaw. Naszym celem było doprowadzenie do uwzględnienia w ustawach zapisów, które będą chronić interes publiczny, a także sprawdzenie, na ile ustawa o działalności lobbingowej przyczynia się do większej przejrzystości procesu stanowienia prawa i do zabezpieczenia go przed pozaprawnymi wpływami.

W 2008 roku monitorowaliśmy proces legislacyjny czterech ustaw: o swobodzie działalności gospodarczej, o Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, o funduszach dożywotnich emerytur kapitałowych oraz o partnerstwie publiczno-prywatnym. Dzięki dotacji z programu Środki Przejściowe 2005 Unii Europejskiej do współpracy zaprosiliśmy środowiska zainteresowane zwiększeniem przejrzystości stanowienia prawa: dziennikarzy — sprawozdawców parlamentarnych, profesjonalnych lobbystów i organizacje pozarządowe. Przeprowadziliśmy ilościowe badanie opinii 1 składu posłów i senatorów na temat lobbingu oraz jakościowe badanie opinii dziennikarzy i profesjonalnych lobbystów, prowadzone metodą wywiadów swobodnych. Monitorowaliśmy też zawartość Biuletynów Informacji Publicznej wszystkich ministerstw oraz sejmu pod kątem realizacji zapisów ustawy lobbingowej. Ponadto podjęliśmy działania mające na celu zmianę praktyki pracy sejmu. Do wszystkich klubów zaapelowaliśmy o rzetelne wypełnianie dokumentu informującego o doświadczeniach zawodowych i działalności gospodarczej prowadzonej przez pracowników biur poselskich. Nasz apel spotkał się z pozytywną reakcją wszystkich klubów parlamentarnych, a klub Prawa i Sprawiedliwości uchwałą wprowadził postulowane przez nas zmiany. Wnieśliśmy też do Marszałka Sejmu o rozszerzenie formularza o informacje dotyczące wykształcenia. Przewodniczącym pięciu komisji sejmowych zaproponowaliśmy przyjęcie mechanizmu ujawniającego — poprzez wypełnienie stosownej ankiety — interes nieformalnych lobbystów, biorących udział w pracach nad projektami ustaw w parlamencie jako tzw. goście. Deklarację wprowadzenia naszych propozycji w życie uzyskaliśmy od przewodniczących Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka oraz Komisji Finansów Publicznych. Prezydium Komisji Ustawodawczej postanowiło każdorazowo decydować, czy poprosić gościa Komisji o wypełnienie ankiety. Przewodniczący dwu pozostałych komisji swoją decyzję uzależnili od stanowiska Komisji Regulaminowej i Spraw Poselskich, które powinno być znane w lutym 2009 roku.

Wnioski z prowadzonego przez trzy lata monitoringu oraz propozycje zmian w ustawodawstwie i praktyce tworzenia prawa zostały przedstawione w raporcie, który zaprezentowaliśmy na konferencji w listopadzie.

Monitoring finansowania kampanii wyborczych

W latach 2005-2006 prowadziliśmy monitoring finansowania kampanii wyborczych kandydatów ubiegających się o fotel Prezydenta RP oraz monitoring finansowania samorządowej kampanii wyborczej. Wyniki naszych obserwacji wykazały braki w obowiązujących przepisach prawnych, które umożliwiają ukrywanie nieprawidłowości w gospodarowaniu finansami przez komitety wyborcze, oraz słabości w nadzorze nad funduszami wyborczymi. Skłoniło nas to do podjęcia działań na rzecz reformy zasad dotyczących finansowania kampanii wyborczych. Działania te prowadzimy wspólnie z Instytutem Spraw Publicznych.

W 2008 roku upowszechnialiśmy nasze propozycje zmian prawa wyborczego, zwłaszcza w zakresie finansowania kampanii prezydenckiej, prezentując je m.in. na spotkaniu z prezydium sejmowej Komisji Ustawodawczej oraz na jej plenarnym posiedzeniu (18 września). W efekcie przyczyniliśmy się do powołania Podkomisji ds. zmian w ordynacjach wyborczych, w której pracach uczestniczymy w charakterze gościa. Z końcem roku Podkomisja przekazała do pierwszego czytania projekt nowelizacji ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i innych ustaw, zawierający postulowane przez nas zmiany.

Ponadto na spotkaniu w sejmie 24 kwietnia przedstawiliśmy i przekazaliśmy na piśmie uwagi do projektu Kodeksu wyborczego, opracowanego przez ówczesny klub Lewica i Demokraci.

Monitoring wydatkowania funduszy publicznych

W ramach tego projektu, zaplanowanego na lata 2007-2008, sprawdzaliśmy, czy istnieją związki między decyzjami o przydzieleniu kontraktu w trybie zamówienia publicznego a wsparciem udzielonym przez szefów lub właścicieli zwycięskich firm wcześniej, zwłaszcza w czasie kampanii wyborczych 2005-2007, politykom rządzącym na różnych szczeblach władzy. W tym celu sporządziliśmy listę firm, które wygrały przetargi na zamówienia publiczne w wybranych ministerstwach i miastach, i sprawdziliśmy, kto jest właścicielem i kto zasiada w ciałach zarządzających tych firm. Następnie porównaliśmy te dane z listami darczyńców partii politycznych i osób wspierających kandydatów do władz lokalnych i państwowych, sprawdzając, czy istnieją między nimi jakieś związki. Sprawdzaliśmy też, czy nie występują inne nieprawidłowości w procesie zlecania zamówień publicznych, niekoniecznie spowodowane faktem „odwdzięczania się” polityków za wsparcie w kampanii wyborczej. Nieprawidłowości te mogą wynikać np. z nowelizacji Prawa o zamówieniach publicznych; wprowadzone w 2006 i 2007 roku zmiany, mające ułatwić absorpcję środków unijnych, rozluźniają procedury przetargowe i ograniczają możliwości odwoławcze, co może stanowić pole do nadużyć.

Do zbadania ewentualnych powiązań między światem polityki i biznesu wybraliśmy — zarządzane przez różne partie — dwa ministerstwa (Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej — zarządzane do sierpnia 2007 roku przez Samoobronę, następnie przez PiS, a od grudnia 2007 roku przez PO, oraz Ministerstwo Transportu — zarządzane do grudnia 2007 roku przez PiS, a obecnie przez PO) i trzy miasta (Warszawa — zarządzana przez PO, Płock — zarządzany przez PiS, i Oświęcim — zarządzany przez osoby wybrane z listy Komitetu Obywatelskiego „Samorządny Oświęcim”).

W naszej pracy korzystaliśmy głównie z danych udostępnionych przez Biuletyny Informacji Publicznej, Krajowy Rejestr Sądowy i Państwową Komisję Wyborczą oraz z informacji publikowanych w „Rzeczpospolitej” i „Gazecie Wyborczej”. Wyniki badań i analiz oraz rekomendacje, dotyczące koniecznych zmian w prawie, zostaną przedstawione w raporcie, który opublikujemy w 2009 roku.

Poradnictwo prawne

Od 2000 roku prowadzimy poradnictwo prawne dla osób, które zetknęły się z korupcją, w zakresie przepisów regulujących m.in.: przestępczość korupcyjną, konflikt interesów, dostęp do informacji publicznej, proces rekrutacyjny na stanowiska pracy w instytucjach publicznych, zamówienia publiczne. Zgłaszające się do nas osoby i instytucje informujemy, co można w konkretnej sprawie zrobić. W uzasadnionych przypadkach oferujemy pomoc w postępowaniu odwoławczym, występujemy do instytucji nadzorczych i kontrolnych, a czasem także do prokuratury z prośbą o zbadanie sprawy. W wybranych przypadkach obserwujemy procesy sądowe, występując w roli przedstawiciela społecznego.

W 2008 roku zgłoszono do nas 105 spraw, zajęliśmy się 38 z nich. Przekazaliśmy 19 opinii prawnych, w 9 przypadkach interweniowaliśmy w instytucjach zwierzchnich, kontrolnych lub w sądach, przesłaliśmy 4 wnioski o udzielenie informacji publicznej oraz uczestniczyliśmy w roli obserwatora w 6 sprawach sądowych, w których w roli skarżących występowali tzw. whistleblowerzy, czyli osoby, które w dobrej wierze zawiadamiały o nadużyciach w swoim miejscu pracy lub środowisku.

Dzięki dotacji z programu Środki Przejściowe 2005 Unii Europejskiej rozszerzyliśmy zakres działań związanych z ochroną prawną whistleblowerów. Poza poradnictwem prawnym, podejmowaniem interwencji i monitorowaniem wybranych postępowań sądowych przygotowaliśmy publikację Jak zdemaskować szwindel? Czyli krótki przewodnik po whistle-blowingu.

Lekarska Grupa Robocza

Od 2001 roku przy Fundacji Batorego działa Lekarska Grupa Robocza, zajmująca się sprawami etyki i przeciwdziałania korupcji w służbie zdrowia.

W kwietniu 2008 roku członkowie Grupy we współpracy z Naczelną Izbą Lekarską zorganizowali konferencję na temat rozwiązań systemowych, służących ograniczaniu korupcji w służbie zdrowia. Na trzech sesjach tematycznych dyskutowano o systemie szkolenia specjalizacyjnego lekarzy, systemie refundacji leków oraz o kontraktowaniu świadczeń zdrowotnych.

W 2008 roku program finansowany był ze środków Instytutu Społeczeństwa Otwartego oraz dotacji z programu Środki Przejściowe 2005 Unii Europejskiej (149 408,32 zł).

Razem koszty programu: 538 707,64 zł