Fundacja im. Stefana Batorego

Przeciw Korupcji

Celem programu jest przeciwdziałanie korupcji i zwiększenie przejrzystości w życiu publicznym. Monitorujemy poczynania władz i partii politycznych pod kątem przestrzegania przepisów antykorupcyjnych i standardów przejrzystości, oceniamy realizację obietnic dotyczących przeciwdziałania korupcji, składanych przez partie w trakcie kampanii wyborczych, oraz realizację rządowych strategii antykorupcyjnych. Badamy przejrzystość finansowania kampanii wyborczych i wydatkowania funduszy publicznych. Obserwujemy proces stanowienia prawa, proponując rozwiązania legislacyjne, które zapewniają przejrzystość procesów decyzyjnych i stanowią zabezpieczenie przed praktykami korupcyjnymi. Współpracujemy z lokalnymi grupami obywatelskimi monitorującymi przejrzystość instytucji publicznych na poziomie lokalnym oraz prowadzimy poradnictwo prawne dla osób, które zetknęły się z korupcją.

Monitoring obietnic wyborczych

Projekt prowadzony od 2001 roku przez Antykorupcyjną Koalicję Organizacji Pozarządowych, w skład której, obok Fundacji Batorego, obecnie wchodzą: Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Fundacja Komunikacji Społecznej, Centrum Edukacji Obywatelskiej, Stowarzyszenie Szkoła Liderów i Stowarzyszenie Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich. Przed każdymi wyborami parlamentarnymi Koalicja zbiera od komitetów wyborczych deklaracje dotyczące przeciwdziałania korupcji, a następnie sprawdza, czy zasiadające w parlamencie partie polityczne wypełniają złożone obietnice i czy członkowie partii przestrzegają standardów przejrzystości. Wyniki monitoringu prezentowane są co roku na konferencjach oceniających realizację obietnic wyborczych w danym roku, a na zakończenie kadencji publikowany jest raport podsumowujący dokonania reprezentowanych w Parlamencie partii politycznych.
26 września 2007 roku zorganizowaliśmy doroczną konferencję przeglądową. Z powodu przedterminowych wyborów parlamentarnych konferencja miała charakter podsumowania realizacji obietnic wyborczych dotyczących przeciwdziałania korupcji, złożonych przez komitety w trakcie kampanii do Sejmu V kadencji. Materiały zaprezentowane przez Koalicję obejmowały dane dotyczące realizacji obietnic złożonych przez partie (podsumowanie prac w parlamencie: inicjatywy ustawodawcze, głosowania członków poszczególnych klubów) oraz dane dotyczące zachowań członków różnych partii (informacje o łamaniu prawa czy konfliktach interesów). Stwierdzono, że największą aktywnością ustawodawczą wykazała się partia rządząca – Prawo i Sprawiedliwość, jednakże nie wszystkie przygotowane przez rząd nowelizacje dobrze służą zapobieganiu korupcji. Negatywnie oceniono niektóre zmiany w Prawie zamówień publicznych oraz w Ustawie o państwowym zasobie kadrowym i wysokich stanowiskach państwowych. Nasi eksperci: dr hab. Mirosława Grabowska, prof. dr Edmund Wnuk-Lipiński, prof. dr Andrzej Zoll i red. Michał Karnowski, posiłkując się przygotowanymi przez Koalicję materiałami, ocenili prace partii na rzecz przeciwdziałania korupcji. Po wypowiedziach ekspertów do przedstawionej oceny odnieśli się przedstawiciele partii politycznych: Łukasz Zbonikowski (PiS), Paweł Olszewski (PO), Ryszard Kalisz (SLD), Bogdan Socha (Samoobrona) i Józef Szczepańczyk (PSL).
Przed zaplanowanymi na październik kolejnymi wyborami parlamentarnymi zwróciliśmy się do siedmiu komitetów wyborczych z prośbą o odpowiedź na trzy pytania dotyczące: najważniejszych problemów w zakresie przeciwdziałania korupcji, proponowanych sposobów rozwiązywania tych problemów oraz przyszłości Centralnego Biura Antykorupcyjnego. Odpowiedzi przekazały trzy partie: LiD, PO i PSL, które deklarowały, że położą znacznie większy nacisk na prewencję oraz że poddadzą CBA nadzorowi Sejmu. Informacje te wraz z komentarzem przedstawiliśmy dziennikarzom na konferencji prasowej 16 października.
Koalicja AKOP przedstawia też swoje opinie w ważnych sprawach dotyczących przeciwdziałania korupcji. Wiosną 2007 roku Koalicja przesłała do Marszałka Sejmu oraz sejmowej Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka stanowisko na temat rządowego projektu Ustawy o ograniczeniach związanych z pełnieniem funkcji publicznych. Po październikowych wyborach przekazano wszystkim klubom parlamentarnym oświadczenie, w którym przypominano o konieczności kontynuowania walki z korupcją i postulowano położenie większego nacisku na prewencję oraz poddanie Centralnego Biura Antykorupcyjnego kontroli parlamentu.
Więcej informacji o działaniach Koalicji można znaleźć na www.akop.pl

Monitoring procesu stanowienia prawa

Od 2006 roku, opierając się na przepisach uchwalonej w 2005 roku Ustawy o działalności lobbingowej, obserwujemy proces legislacyjny wybranych ustaw, ważnych z punktu widzenia przeciwdziałania korupcji i zwiększania przejrzystości życia publicznego, formułujemy nasze opinie i zgodnie z procedurą zgłaszamy je ustawodawcy: rządowi lub sejmowi. Zależnie od decyzji legislatora uczestniczymy w posiedzeniach podkomisji i komisji sejmowych lub w wysłuchaniach publicznych. Co roku przedstawiamy raport dotyczący naszych spostrzeżeń, w tym zaistniałych nieprawidłowości w procesie stanowienia tych ustaw. Naszym celem jest doprowadzenie do uwzględnienia w ustawach zapisów, które chronić będą interes publiczny, a także sprawdzenie, na ile ustawa o działalności lobbingowej przyczynia się do większej przejrzystości procesu stanowienia prawa i do zabezpieczenia go przed pozaprawnymi wpływami.
W styczniu 2007 roku przedstawiliśmy raport zawierający obserwacje i rekomendacje, wynikające z prowadzonego w 2006 roku monitoringu prac nad ustawą o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, nad pakietem ustaw o państwowym zasobie kadrowym i służbie cywilnej oraz o obsadzaniu wysokich stanowisk państwowych, a także nad ustawą o nadzorze nad rynkiem finansowym. Zwracamy w nim uwagę na fakt, że wysłuchania publiczne są zbyt rzadko organizowane, i postulujemy, aby wszystkie zainteresowane strony, nie tylko posłowie, mogły wnioskować o ich zorganizowanie. Zwracamy też uwagę, że posłowie rządzącej koalicji często przedkładali szybkość uchwalania prawa nad jego jakość.
W 2007 roku obserwowaliśmy proces tworzenia pięciu rządowych projektów ustaw: o zmianie ustawy Prawo zamówień publicznych, o Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, o ograniczeniach związanych z pełnieniem funkcji publicznych, o oddawaniu w użytkowanie wieczyste nieruchomości gruntowych Skarbu Państwa na cele budownictwa mieszkaniowego oraz o zmianie ustawy o grach i zakładach wzajemnych. W raporcie z monitoringu zwracamy uwagę m.in. na to, że: najmniej przejrzysty jest rządowy, czyli najważniejszy etap tworzenia prawa, oraz że konieczne jest unormowanie statusu tzw. gości komisji sejmowych, czyli osób, które nie mając do tego formalnych uprawnień, w praktyce często wpływają na kształt rozwiązań legislacyjnych przyjmowanych przez posłów. Raport z monitoringu będzie zaprezentowany w styczniu 2008 roku.

Monitoring finansowania kampanii wyborczych

W latach 2005-2006 prowadziliśmy monitoring finansowania kampanii wyborczych kandydatów ubiegających się o fotel Prezydenta RP oraz monitoring finansowania samorządowej kampanii wyborczej. Wyniki naszych obserwacji wykazały braki w obowiązujących przepisach prawnych, które umożliwiają ukrywanie nieprawidłowości w gospodarowaniu finansami przez komitety wyborcze, oraz słabości w nadzorze nad funduszami wyborczymi. Skłoniło nas to do podjęcia działań na rzecz reformy zasad dotyczących finansowania kampanii wyborczych. Działania te prowadzimy wspólnie z Instytutem Spraw Publicznych.
W 2007 roku zorganizowaliśmy międzynarodową konferencję „Skuteczna kontrola finansowania polityki” (26 kwietnia). Wystąpili na niej m.in.: Wolfgang Rau, Sekretarz Generalny Grupy Państw Przeciwko Korupcji „GRECO”, prof. Karl-Heinz Nassmacher z Uniwersytetu w Oldenburgu, Yves-Marie Doublet, zastępca dyrektora departamentu prawnego francuskiego Zgromadzenia Narodowego, oraz dr Marcin Walecki z Uniwersytetu Europejskiego we Florencji. Nasi goście prezentowali zagraniczne rozwiązania dotyczące finansowania partii i kampanii wyborczych – zwłaszcza w państwach, w których partie polityczne finansowane są ze źródeł publicznych. Istotnym elementem konferencji było przedstawienie naszych rekomendacji odnośnie zmian polskich przepisów dotyczących kontroli i nadzoru nad kampaniami wyborczymi. Rekomendacje te spotkały się z pozytywnym przyjęciem uczestników, w tym obecnych na konferencji posłów.
Ponadto zorganizowaliśmy robocze seminarium podsumowujące monitoring finansowania samorządowej kampanii wyborczej, z udziałem przedstawicieli organizacji pozarządowych, samorządu, Państwowej Komisji Wyborczej i innych instytucji państwowych (21 czerwca). Podczas seminarium wypracowane zostały wnioski i rekomendacje wskazujące kierunek koniecznych zmian w ordynacji wyborczej do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw, tak aby w kolejnych wyborach wyeliminowane zostały nieprawidłowości zaobserwowane podczas monitoringu. Dokument zawierający rekomendacje został przesłany do mediów i posłów Sejmu V kadencji oraz – po przedterminowych wyborach parlamentarnych – do posłów VI kadencji.

Monitoring wydatkowania funduszy publicznych

W ramach tego projektu, zaplanowanego na lata 2007-2008, chcemy sprawdzić, czy istnieją związki między decyzjami o przydzieleniu kontraktu w trybie zamówienia publicznego a wsparciem udzielonym przez szefów lub właścicieli zwycięskich firm wcześniej, zwłaszcza w czasie kampanii wyborczych 2005-2007, politykom rządzącym na różnych szczeblach władzy. W tym celu sporządzimy listę firm, które wygrały przetargi na zamówienia publiczne w wybranych ministerstwach i miastach, i sprawdzimy, kto jest właścicielem i kto zasiada w ciałach zarządzających tych firm. Następnie porównamy te dane z listami darczyńców partii politycznych i osób wspierających kandydatów do władz lokalnych i państwowych, sprawdzając czy istnieją między nimi jakieś związki. Tego typu analiza może również wykazać inne nieprawidłowości w procesie zlecania zamówień publicznych, niekoniecznie spowodowane faktem „odwdzięczania się” polityków za wsparcie w kampanii wyborczej. Nieprawidłowości mogą wynikać np. z nowelizacji Prawa o zamówieniach publicznych; wprowadzone w 2006 i 2007 roku zmiany, mające ułatwić absorpcję środków unijnych, rozluźniają procedury przetargowe i ograniczają możliwości odwoławcze, co może stanowić pole do nadużyć. Do zbadania ewentualnych powiązań między światem polityki i biznesu wybraliśmy – zarządzane przez różne partie i komitety – dwa ministerstwa (Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej – zarządzane do sierpnia 2007 roku przez Samoobronę, następnie przez PiS, a od grudnia 2007 roku przez PO, oraz Ministerstwo Transportu – zarządzane do grudnia 2007 roku przez Prawo i Sprawiedliwość, a obecnie przez PO) i trzy miasta (Warszawa – zarządzana przez Platformę Obywatelską, Płock – zarządzany przez Prawo i Sprawiedliwość, i Oświęcim – zarządzany przez Komitet Obywatelski „Samorządny Oświęcim”). Projekt zostanie zakończony w 2008 roku raportem przedstawiającym zarówno analizę zjawiska, jak i propozycje koniecznych zmian w prawie i jego stosowaniu.

W 2007 roku została przygotowana lista darczyńców interesujących nas komitetów wyborczych, biorących udział w wyborach prezydenckich i parlamentarnych w 2005 roku oraz samorządowych w 2006 roku. Opracowano także listę beneficjentów zamówień publicznych przyznanych w objętych monitoringiem miastach i ministerstwach w roku 2006. Sprawdzaliśmy ponadto, kto jest właścicielem i kto zasiada w ciałach zarządzających firm, które zwyciężyły w przetargach w wytypowanych miastach i ministerstwach. Źródłami tych informacji poza Biuletynem Informacji Publicznej są Krajowy Rejestr Sądowy oraz Państwowa Komisja Wyborcza.

Poradnictwo prawne

Od 2000 roku prowadzimy poradnictwo prawne dla osób, które zetknęły się z korupcją, w zakresie przepisów regulujących m.in.: przestępczość korupcyjną, konflikt interesów, dostęp do informacji publicznej, proces rekrutacyjny na stanowiska pracy w instytucjach publicznych, zamówienia publiczne. Zgłaszające się do nas osoby i instytucje informujemy, co można w konkretnej sprawie zrobić. W uzasadnionych przypadkach oferujemy pomoc w postępowaniu odwoławczym, występujemy do instytucji nadzorczych i kontrolnych, a czasem także do prokuratury z prośbą o zbadanie sprawy. W wybranych przypadkach obserwujemy procesy sądowe, występując w roli przedstawiciela społecznego.

W 2007 roku zgłoszono do nas 67 spraw, zajęliśmy się 44 z nich. Przekazaliśmy 23 opinie prawne, 10 razy interweniowaliśmy w sądach, instytucjach kontrolnych i prokuraturze, przesłaliśmy 4 wnioski o udzielenie informacji publicznej oraz uczestniczyliśmy w roli obserwatora w 7 procesach. Większość monitorowanych postępowań sądowych prowadzona była przeciwko tzw. whistleblowerom, to jest osobom, które w dobrej wierze zawiadamiały o nadużyciach w swoim miejscu pracy lub środowisku. Osoby te straciły pracę bądź skierowano przeciwko nim zarzuty o pomówienie lub powództwa o naruszenie dóbr osobistych. W naszych interwencjach, kierowanych do instytucji kontrolnych, organów ścigania, prezesów sądów i Rzecznika Praw Obywatelskich, zwracaliśmy uwagę na sygnalizowane w skargach problemy, takie jak: ograniczanie dostępu do informacji publicznej, nieprawidłowości w finansowaniu kampanii wyborczych czy gospodarowaniu środkami publicznymi oraz przedwczesne, w naszej ocenie, umarzanie postępowań przygotowawczych. Opinie prawne udzielane były przede wszystkim działaczom lokalnym, dziennikarzom oraz osobom prywatnym i dotyczyły tego, czy nieprawidłowości, z którymi się zetknęli lub które bulwersują opinię publiczną, stanowią naruszenie prawa czy też jedynie standardów etycznych.

Lekarska Grupa Robocza

Od 2001 roku przy Fundacji Batorego działa Lekarska Grupa Robocza, zajmująca się sprawami etyki i przeciwdziałania korupcji w służbie zdrowia.
11 stycznia 2007 roku zaprezentowano raport z badania sondażowego, przygotowanego przez członków Lekarskiej Grupy Roboczej we współpracy z portalem medycznym Esculap, dziennikiem Rzeczpospolita i miesięcznikiem Zdrowie, dotyczącego zagrożeń korupcyjnych w relacjach: lekarz – pacjent, lekarz – firma farmaceutyczna, lekarz – NFZ i lekarz – placówka medyczna. Raport przedstawili członkowie Grupy: Ewelina Janota i Wiktor Górecki. Opinie i komentarze zaprezentowali: Wacława Wojtala, wiceminister zdrowia, Sylwia Szparkowska, dziennikarka Rzeczpospolitej, Jarosław Kosiaty, redaktor portalu medycznego Esculap, Izabella Radecka, redaktor naczelna miesięcznika Zdrowie, Agnieszka Mielczarek, prawnik z Kancelarii Prawniczej Baker & Mc Kenzie, oraz Adam Kozierkiewicz, członek Grupy Lekarskiej. Minister Zdrowia Zbigniew Religa przesłał na piśmie swoje uwagi dotyczące raportu.
W maju Grupa wysłała do Ministra Zdrowia list proponujący przeprowadzenie pilotażu różnych form oficjalnych dopłat wnoszonych przez pacjentów. W grudniu Grupa wysłała do premiera Donalda Tuska oraz do minister zdrowia Ewy Kopacz list wskazujący na konieczność wprowadzenia przejrzystych reguł w systemie wpisywania leków na listę refundacyjną. Ponadto, w 2007 roku, członkowie Grupy zapoznali się z projektami 10 ustaw i rozporządzeń, przesłanymi przez Ministerstwo Zdrowia do konsultacji, i zgłosili swoje uwagi do trzech z nich, m.in. do ustawy o sieci szpitali (część z projektów nie mogła być zaopiniowana ze względu na zbyt krótki czas, jaki przewidziano na tę procedurę).

W 2007 roku program finansowany był ze środków Instytutu Społeczeństwa Otwartego oraz wpłat 1% podatku dochodowego od osób fizycznych (170,80 zł).

Razem koszty programu: 423 003,40 zł