Program Przeciw Korupcji

Przeciwdziałanie korupcji w życiu codziennym

Co roku na zamówienie Fundacji realizowane jest przez CBOS badanie opinii publicznej, na podstawie którego tworzymy wskaźnik nazwany „barometrem korupcji”. Zadając każdego roku kilka takich samych pytań sprawdzamy, jak zmienia się nastawienie społeczeństwa do zjawiska korupcji i jego skala. Co roku prowadzone jest także pogłębione badanie dotyczące problemów korupcyjnych w wybranych aspektach życia społecznego: Korupcja w życiu codziennym (2000), Pacjenci i lekarze o korupcji w publicznej służbie zdrowia (2001), Opinia publiczna i urzędnicy o korupcji w samorządach (2002), Opinia publiczna i przedsiębiorcy o korupcji (2003). W 2004 roku pogłębione badanie dotyczyło korupcji politycznej, m.in. korupcji w procesie stanowienia prawa. Uczestniczyło w nim 232 posłów.

Raport z badań Opinia publiczna i posłowie o korupcji, przygotowany przez Dr Annę Kubiak z Instytutu Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego, zaprezentowany został na konferencji we wrześniu 2004 r. Podczas konferencji przedstawiono również raport Piotra Rymaszewskiego, Piotra Kurka i Pawła Dobrowolskiego pt. Reforma procesu stanowienia prawa przygotowany dla Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych. Raporty dostępne są na stronie www.przeciw-korupcji.org.pl.

W 2004 roku ogłosiliśmy piątą edycję konkursu Tylko ryba nie bierze? adresowanego do dziennikarzy śledczych. Na konkurs nadesłano 162 mate riały prasowe, radiowe i telewizyjne przygotowane przez 59 dziennikarzy z 26 redakcji. Kapituła Konkursu w składzie: Klaus Bachmann, Magdalena Bajer, Krzysztof Bobiński, Teresa Bogucka, Marcin Król, Stanisław Mocek oraz Justyna Duriasz-Bułhak, reprezentująca Fundację Wspomagania Wsi i Janusz Buszyński, reprezentujący Ambasadę Stanów Zjednoczonych, przyznała 5 nagród:

- I nagrodę w wysokości 12 298 zł otrzymali:
Marek Kęskrawiec z tygodnika „Newsweek Polska” oraz Aleksandra Tudyka z telewizji TVN za cykl artykułów „Martwe dusze” i cykl reportaży telewizyjnych „Przychodnie”, zrealizowany przy współpracy Macieja Kuciela, ujawniający skalę wyłudzania pieniędzy z Narodowego Funduszu Zdrowia przez pracowników służby zdrowia.

- II nagrodę w wysokości 7 267 zł otrzymał:
Bertold Kittel z dziennika „Rzeczpospolita” za cykl artykułów „Tajne konta byłych szefów PZU”, z których dwa zostały zrealizowane we współpracy z Anną Marszałek i Andrzejem Stankiewiczem.

- III nagrodę w wysokości 6 149 zł otrzymał:
Jarosław Jabrzyk z telewizji TVN za dwa reportaże telewizyjne: „Prokurator” i „Prokurator 2” przedstawiające historię przyłapania prokuratora rejonowego z Katowic na żądaniu i przyjęciu łapówki.

- nagrodę specjalną w wysokości 6 149 zł otrzymał Tomasz Prusek z dziennika „Gazeta Wyborcza” za artykuł „Piszę, więc nie gram” na temat dylematów moralnych, przed jakimi stają dziennikarze piszący o giełdzie papierów wartościowych.

- nagrodę w wysokości 4 000 zł, ufundowaną przez Fundację Wspomagania Wsi za materiał poruszający sprawy dotyczące Polski lokalnej otrzymała Ewa Szkurłat-Adamska z Radia Kraków Małopolska za reportaż „W zaklętym kręgu”.

Wręczeniu nagród towarzyszyła dyskusja Korupcja a populizm z udziałem dr. Tomasza Żukowskiego, red. Jacka Żakowskiego, prof. Antoniego Kamińskiego i red. Piotra Zaremby, którą poprowadził Aleksander Smolar, prezes Fundacji.

2001 roku przy Programie Przeciw Korupcji działa Lekarska Grupa Robocza ds. etyki w służbie zdrowia. W 2004 roku Grupa opracowała projekt dotyczący zasad tworzenia jawnych list pacjentów oczekujących na deficytowe świadczenia medyczne, który został przekazany Ministrowi Zdrowia i uwzględniony w uchwalonej przez Sejm ustawie o ZOZ. Grupa opracowała również listę kontrolnych pytań, które pozwalają ocenić pod kątem zagrożeń korupcyjnych projekty zmian w aktach prawnych dotyczących polityki zdrowotnej, oraz przedstawiła ocenę obszarów zagrożonych korupcją w dyskutowanym w sejmie rządowym projekcie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych.

7 kwietnia 2004 zorganizowaliśmy dyskusję na temat odpowiedzialności politycznej osób publicznych. Punktem wyjścia dyskusji była prezentacja raportu Bezkarność klasy politycznej? autorstwa Piotra Korysia z Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego, stanowiącego przegląd i podsumowanie spraw korupcyjnych ujawnionych w ostatnich latach w Polsce. Dr Richard Jarvis – sekretarz Komisji ds. Standardów w Życiu Publicznym, tzw. Komisji Nolana, przedstawił sposoby zapobiegania korupcji na najwyższych szczeblach władzy w krajach OECD, zaś prof. Zbigniew Hołda z Uniwersytetu Jagiellońskiego odpowiadał na pytanie, czy w Polsce brakuje odpowiednich uregulowań prawnych, czy mamy raczej do czynienia z brakiem właściwej kultury życia publicznego. O tym, jak zmienić obecną atmosferę tolerancji i pobłażania wobec przestępstw korupcyjnych i osób je popełniających, mówił dr hab. Wojciech Łukowski z Uniwersytetu Warszawskiego. Zapis dyskusji dostępny jest na naszej stronie www.przeciw-korupcji.org.pl.

Poradnictwo prawne dla osób, które zetknęły się z korupcją, prowadzimy od 2000 roku. W 2004 roku, w związku z ciągle rosnącą liczbą spraw, zaprosiliśmy do współpracy sieć Uniwersyteckich Poradni Prawnych; 7 z 16 istniejących poradni podjęła się udzielania pomocy prawnej zgłaszającym się osobom, a 2 studentki z Poradni działającej przy Uniwersytecie Warszawskim pomagają nam przy wstępnej ocenie wpływających spraw. W roku 2004 zgłoszono się do nas ze 132 sprawami (do końca rozpatrzyliśmy 97). Sprawy, w których podejmujemy się interwencji często wymagają rozległej wiedzy, także z zakresu prawa administracyjnego i gospodarczego. Swoją wiedzą wspomagają nas na zasadzie pro publico bono: Andrzej Szeniawski (specjalista od spraw samorządowych), mec. Maciej Łaszczuk (prawo gospodarcze) i sędzia Przemysław Szustakiewicz (prawo zamówień publicznych).

Społeczna kontrola władzy na poziomie krajowym

Od ponad 7 lat budowany jest w Polsce korpus służby cywilnej, który ma być gwarantem istnienia apolitycznej, profesjonalnej kadry przygotowanej do pracy w administracji państwowej. Jednak kolejne rządy łamią lub obchodzą zapisy Ustawy o służbie cywilnej, przyjętej w 1996 roku. W raporcie Służba cywilna w III RP: punkty krytyczne, przygotowanym w 2003 roku na zamówienie Programu przez Krzysztofa Burnetko, przedstawiono analizę stanu służby oraz propozycje dotyczące koniecznych zmian. W 2004 roku Witold Filipowicz, wieloletni pracownik administracji publicznej, przygotował raport dotyczący naboru na niższe stanowiska w służbie cywilnej i przedstawił go 16 kwietnia 2004 na zamkniętym seminarium dla grupy specjalistów. Koreferat wygłosił Cezary Lewanowicz z Komisji Europejskiej, członek Stowarzyszenia Absolwentów Krajowej Szkoły Administracji Publicznej. Raport, krytycznie oceniający stosowaną praktykę naboru na niższe stanowiska w służbie cywilnej, wywołał ożywioną dyskusję. Dokument wraz zapisem dyskusji został rozesłany do wszystkich urzędów centralnych, Sejmu oraz Senatu.

We wrześniu 2002 roku rząd RP przyjął Strategię Antykorupcyjną. Dokument ten zawierał wiele zapisów mających charakter twardego zobowiązania: określał jakie zadania i w jakim terminie mają wykonać konkretne agendy rządowe. Program Przeciw Korupcji podjął się monitorowania wykonania strategii. Co pół roku, kiedy mijał kolejny termin realizacji zobowiązań, sprawdzaliśmy, czy i jakie zadania zostały wykonane i informowaliśmy o tym opinię publiczną. Z końcem 2003 roku zamknięty został III i ostatni etap realizacji Strategii, jednak rząd nie przedstawił sprawozdania z realizacji podjętych zadań. 4 marca 2004 roku przedstawiliśmy na konferencji prasowej naszą ocenę stopnia wykonania zobowiązań podjętych przez rząd w Strategii Antykorupcyjnej. W naszej ocenie, w realizacji około 30% zadań zapisanych w dokumencie rządowym wystąpiły poważne opóźnienia, a kilku w ogóle nie rozpoczęto. Mieliśmy również spore zastrzeżenia co do merytorycznej zawartości i rzetelności wykonania wielu realizowanych zadań.

W 2004 roku Celina Nowak z Instytutu Nauk Prawnych PAN przygotowała na nasze zamówienie dwa raporty dotyczące dostosowania polskiego prawa do międzynarodowych konwencji dotyczących korupcji. Raporty te były prezentowane na konferencjach prasowych 1 lipca i 10 grudnia 2004, zostały też przesłane do wszystkich klubów poselskich oraz stosownych komisji sejmowych i ministerstw.
Pierwszy raport zawierał ocenę dostosowania polskiego prawa do wymogów trzech konwencji międzynarodowych ratyfikowanych ostatnio przez Polskę: Konwencji OECD o zwalczaniu przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych w międzynarodowych transakcjach handlowych, Konwencji Prawnokarnej Rady Europy o korupcji oraz Konwencji Rady Europy o przeciwdziałaniu korupcji w prawie cywilnym. Koreferat do raportu przedstawił Jerzy Szymański z Prokuratury Krajowej.
Drugi raport dotyczył oceny wprowadzania w życie Konwencji Narodów Zjednoczonych przeciwko korupcji, którą Polska podpisała w 2003 roku, oraz wskazywał, jakie prace należy podjąć, aby dokument ten mógł zostać szybko ratyfikowany przez nasz kraj.

W 2001 roku, razem z Helsińską Fundacją Praw Człowieka i Fundacją Komunikacji Społecznej, rozpoczęliśmy monitoring obietnic wyborczych składanych podczas wyborów do parlamentu. Zebraliśmy wtedy deklaracje komitetów wyborczych dotyczące walki z korupcją. Każdego roku, w rocznicę wyborów, na specjalnie zorganizowanej konferencji prasowej, przedstawiciele ugrupowań politycznych przedstawiają informacje o realizacji zobowiązań podjętych w 2001 roku.
W roku 2004 na konferencję przybyli przedstawiciele 9 ugrupowań politycznych. Zapytaliśmy ich o opisywane przez media afery korupcyjne, w których uczestniczyli przedstawiciele ich partii oraz o sposób rozliczenia się z nich. Konferencję współorganizowali i prowadzili Michał Karnowski z „Newsweeka” i Krzysztof Skowroński z Polsatu. Dziennikarka portalu www.ngo.pl tak podsumowała wypowiedzi polityków biorących udział w spotkaniu: „Mimo że wszyscy politycy uznali, że korupcja jest zjawiskiem negatywnym, to w kwestii oceny poszczególnych afer z nią związanych nie było już takiej jednomyślności. I tak, zbagatelizowane zostały przez polityków skandale nagłośnione przez media z udziałem ich partyjnych kolegów”. Zapis dyskusji znajduje się na stronie www.przeciw-korupcji.org.pl.

Na seminarium zorganizowanym 10 października 2004 dyskutowano o licencjach i zezwoleniach obowiązujących w polskiej gospodarce jako czynnikach sprzyjających korupcji. Wstęp do dyskusji stanowiła prezentacja pracy Janusza Paczochy z Narodowego Banku Polskiego: Reglamentacja gospodarki. Do postawionej w pracy tezy odnieśli się Jerzy Molak, dyrektor Departamentu Regulacji Wewnętrznego Obrotu Gospodarczego w Ministerstwie Gospodarki i Pracy, oraz mecenas Wojciech Błaszczyk, wiceprezydent Polskiej Konfederacji Przedsiębiorców Prywatnych.

Społeczna kontrola władz na poziomie lokalnym

W 2000 roku zainicjowaliśmy tworzenie sieci Lokalnych Grup Obywatelskich zajmujących się monitorowaniem poczynań władz oraz działaniami edukacyjnymi na rzecz większej przejrzystości życia publicznego. Co roku szkolimy grupy liderów zajmujących się monitorowaniem poczynań władz i prowadzeniem kampanii na rzecz większej przejrzystości w lokalnym życiu publicznym. Prowadzone przez nas całoroczne szkolenia liderów obejmują zajęcia z edukacji prawnej, wiedzy o samorządzie, kształtowania umiejętności liderskich i podejmowania działań w środowisku lokalnym. Cykl szkoleniowy składa się z dziewięciu dwudniowych spotkań organizowanych co 4–5 tygodni. Po zakończeniu szkolenia liderzy mają stworzyć Grupę Obywatelską działającą na rzecz przejrzystości życia publicznego w ich miejscowości. Szkolenie czwartej grupy kandydatów na liderów Grup Lokalnych trwało od października 2003 do września 2004. Uczestnicy tego cyklu mieli przygotować ocenę zagrożenia korupcją gminy, z której pochodzą oraz zorganizować lokalną debatę na temat korupcji. Z 23 osób, które rozpoczęły szkolenie, ukończyło je 16. Działania rozpoczęły Grupy w Bielawie, Bieruniu, Karpaczu, Katowicach, Kłomnicach, Łodzi, Morągu, Oświęcimiu, Płocku, Policach, Strażowie, Stroniu Śląskim i Tarnowcu. Ich działania to między innymi sprawdzanie dostępności do informacji publicznej w urzędach gminnych, tworzenie punktów porad prawnych w sprawach korupcji, tworzenie punktów informacyjno-konsultacyjnych dla organizacji pozarządowych, prowadzenie akcji informacyjnych, szczególnie wśród młodzieży (lekcje antykorupcyjne w szkołach). W październiku 2004 rozpoczęliśmy piąty, ostatni cykl szkoleń, na który zakwalifikowały się 22 osoby.
W 2004 roku przygotowaliśmy Ściągawkę dla lidera Lokalnej Grupy Obywatelskiej, która zawiera materiały o zjawiskach korupcyjnych, regulacjach prawnych, działaniach podejmowanych w kraju i za granicą na rzecz walki z korupcją i dostępu do informacji, o badaniu przejrzystości instytucji samorządowych, a także informacje o lokalnych działaniach na rzecz przejrzystości funkcjonowania instytucji publicznych.
W roku 2004 współpracowaliśmy z zarejestrowanym z końcem 2003 roku Stowarzyszeniem Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich, zrzeszającym aktywnych liderów Grup Obywatelskich

Inicjatorami i partnerami projektu są Agora S.A., Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności i Fundacja im. Stefana Batorego. Współpracują z nami Bank Światowy oraz Centrum Edukacji Obywatelskiej.
Zaplanowany na dwa lata projekt rozpoczął się w listopadzie 2003 roku. W pierwszym etapie, realizowanym z Fundacją Rozwoju Demokracji Lokalnej, brało udział 16 gmin ze wszystkich województw. Gminy te wdrażały opracowany na zlecenie naszego programu Model Przejrzystej Gminy, zawierający pakiet 6 podstawowych zasad, którymi powinien kierować się w swoich działaniach samorząd terytorialny: przejrzystości, przewidywalności, rozliczalności, fachowości, partycypacji społecznej i braku przyzwolenia na korupcję.
W październiku 2004 roku rozpoczął się drugi etap projektu, skierowany do samorządów w całej Polsce. Towarzyszy mu akcja społeczna Przejrzysta Polska, prowadzona przez Gazetę Wyborczą. Zachęcamy w niej przedstawicieli samorządów lokalnych do podjęcia zobowiązania wprowadzenia u siebie co najmniej kilku elementów z Modelu Przejrzystej Gminy. Przygotowaliśmy minimalny, standardowy i całościowy pakiet zadań. Ich realizację monitorują m. in. członkowie Stowarzyszenia Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich.

Wspólnie z oddziałami Transparency International z Czech, Słowacji i Węgier działamy na rzecz stworzenia koalicji urzędników, radnych i przedstawicieli organizacji pozarządowych w celu wprowadzenia zasad przejrzystości do pracy samorządów miejskich w stolicach państw wyszehradzkich. Projekt zakłada organizowanie raz w roku spotkania przedstawicieli urzędów, rad oraz organizacji pozarządowych z tych miast.
W 2004 roku konferencja odbyła się w Warszawie. Rozpoczęło ją sprawozdanie z realizacji zobowiązań podjętych przed rokiem przez przedstawicieli czterech stolic. Urzędnicy z warszawskiego ratusza poinformowali o otwarciu w okresie od stycznia do maja 2004 Biur Obsługi Interesanta w pięciu dzielnicach miasta i zapowiedzieli otwarcie czterech kolejnych w roku 2005. Warszawa nie dotrzymała jednak innego zobowiązania z poprzedniego spotkania: przyjęcia kodeksu radnego i kodeksu pracownika samorządowego. Warszawska Grupa Obywatelska przedstawiła własną propozycję procedur przydzielania dotacji organizacjom pozarządowym. W programie konferencji znalazło się także 5 warsztatów, na których omawiano zagadnienia związane ze społeczną kontrolą zamówień publicznych, kontrolą wewnętrzną i zewnętrzną, konfliktem interesów, a także wyzwaniami i możliwościami związanymi z akcesją do Unii Europejskiej. Czeski oddział Transparency International przedstawił wyniki badania socjologicznego Indeks przejrzystości miast. Uczestnicy konferencji podjęli nowe zobowiązania na rok 2005.