Program Przeciw Korupcji

Monitorowanie przejrzystości w życiu publicznym

Przed wyborami parlamentarnymi 2001 roku Fundacja Batorego, Fundacja Komunikacji Społecznej, Helsińska Fundacja Praw Człowieka i polski oddział Transparency International przeprowadziły akcję zbierania podpisów pod apelem skierowanym do partii politycznych w sprawie walki z korupcją oraz zebrały od ogólnopolskich komitetów wyborczych propozycje dotyczące sposobów przeciwdziałania korupcji (propozycje te zostały opublikowane w broszurze Obietnice wyborcze – kampania 2001). 23 września 2002 roku zorganizowano konferencję „przeglądową”, na której dziesięciu przedstawicieli partii politycznych odpowiedziało na pytania dotyczące realizacji obietnic składanych podczas kampanii wyborczej. Politycy podsumowali działania swoich partii, przedstawiając głównie osiągnięcia w postaci projektów nowych ustaw. SLD zaprezentowało „Strategię antykorupcyjną”, przyjętą tydzień wcześniej przez rząd. Konferencję poprzedziła kampania informacyjna (plakaty, spoty telewizyjne, infolinia, informacja w portalach internetowych).

W 2000 roku zainicjowaliśmy tworzenie sieci lokalnych grup obywatelskich zajmujących się monitorowaniem poczynań władz i działaniami edukacyjnymi na rzecz większej przejrzystości w życiu publicznym na poziomie lokalnym.

W 2002 roku w ramach dwu cykli szkoleń, realizowanych przy wsparciu merytorycznym dr Cezarego Trutkowskiego z Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, przeszkoliliśmy kolejną grupę 21 liderów grup obywatelskich oraz zaprosiliśmy do współpracy następne 29 osób, które rozpoczęły szkolenia w listopadzie. Szkolenia dotyczą zasad tworzenia grup i kierowania nimi, negocjacji, rozwiązywania konfliktów oraz prawnych i społecznych konsekwencji zjawisk korupcyjnych. Szkolenia kończą się wypracowaniem półrocznego planu pracy dla każdej z grup, który jest następnie realizowany przy naszym wsparciu. Grupy obywatelskie podejmują takie działania jak: tworzenie punktów doradztwa dla obywateli, którzy mają trudności z załatwianiem spraw w urzędach, sprawdzanie dostępności informacji w lokalnych urzędach, organizacja warsztatów na temat przejrzystości działań władz i przeciwdziałania korupcji, prowadzenie akcji informacyjnych, zwłaszcza wśród młodzieży czy współpraca z lokalnymi mediami. Grupom obywatelskim zaoferowaliśmy możliwość ubiegania się o dotacje w ramach Programu Edukacji Prawnej Fundacji Batorego. Dotacje przyznano siedmiu grupom (patrz str. 30).

Wspólnie z Bankiem Światowym zorganizowaliśmy w lutym warsztat na temat praktycznych sposobów przeciwdziałania korupcji na poziomie lokalnym. W warsztacie wzięli udział przedstawiciele związków samorządowych oraz organizacji pozarządowych monitorujących samorządy. Wnioski przedstawiono Antykorupcyjnej Grupie Roboczej działającej przy wsparciu Banku Światowego.

W kwietniu zorganizowaliśmy konferencję Konflikt interesów w samorządach – opis sytuacji, propozycje rozwiązania problemu. Na konferencji zostały zaprezentowane wyniki sondażu – przeprowadzonego we współpracy z „Gazetą Wyborczą”, „Gazetą Prawną” i kilkoma gazetami lokalnymi – z którego wynikało, że nagminnie łamany jest w całej Polsce art. 18 Ustawy o pracownikach samorządowych, zakazujący łączenia pracy w urzędzie z prowadzeniem działalności gospodarczej lub usługowej w obszarze objętym zakresem obowiązków służbowych danego urzędnika. Przedstawiono też opracowanie – przygotowane przez Aleksandrę Radwańską, sekretarza Komisji Ustawodawczej Sejmu, przy współpracy Daga Nilsa, eksperta ze Szwecji – na temat przepisów antykorupcyjnych dotyczących pracowników samorządowych w polskim systemie prawnym oraz systemach prawnych innych krajów europejskich. Na konferencji przedstawiciel MSWiA odczytał list ministra, w którym zobowiązuje się on do wniesienia nowelizacji Ustawy o pracownikach samorządowych.

W lecie, przed wyborami samorządowymi, przeprowadziliśmy akcję Sprawdź, czy twoja gmina jest przezroczysta. Do ponad 200 redakcji pism lokalnych i regionalnych oraz do stowarzyszeń obywatelskich rozesłaliśmy apel o przyjrzenie się, czy w ich gminach wprowadzane są rozwiązania sprzyjającej większej przejrzystości i zapobiegające występowaniu konfliktu interesów i korupcji. Do apelu dołączony był przygotowany przez Andrzeja Szeniawskiego „Model przezroczystej gminy” wraz z kwestionariuszem, którego wypełnienie pozwala ocenić sytuację w tym zakresie w gminie i wskazać dziedziny, które wymagają naprawy.

Staramy się, w miarę naszych możliwości, pomagać osobom, które zwracają się do nas w indywidualnych sprawach dotyczących korupcji. Informujemy, co można w konkretnej sprawie zrobić, występujemy do instytucji nadzorczych i kontrolnych z prośbą o zbadanie sprawy, obserwujemy przebieg procesów sądowych. W roku 2002 zajmowaliśmy się ponad 90 takimi przypadkami. Spora część z nich dotyczyła nieprawidłowości w działaniu władz samorządowych, zwłaszcza sytuacji konfliktu interesów i nagminnego łamania przez urzędników art. 18 Ustawy o pracownikach samorządowych. Kilkakrotnie interweniowaliśmy w konkretnych przypadkach oraz wystąpiliśmy do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z apelem o pilne zajęcie się tym problemem.

Dziennikarstwo śledcze

Na trzecią edycję konkursu na najlepszy materiał dziennikarski dotyczący korupcji 36 dziennikarzy z 21 gazet oraz z 4 stacji radiowych nadesłało swoje publikacje i audycje radiowe. Kapituła Konkursu, w składzie: Klaus Bachmann, Krzysztof Bobiński, Marcin Król, Marek Nowicki, Stanisław Podemski, Janusz Buszyński, reprezentujący Ambasadę Stanów Zjednoczonych oraz Justyna Duriasz-Bułhak, reprezentująca Fundację Wspomagania Wsi, przyznała pięć nagród:

- I nagrodę w wysokości 12 000 zł otrzymali: Tomasz Patora i Marcin Stelmasiak z łódzkiego oddziału „Gazety Wyborczej” oraz Przemysław Witkowski, reporter Radia Łódź, za cykl artykułów i reportaży radiowych pt. „Łowcy skór”;

- II nagrodę w wysokości 5 000 zł. otrzymali: Michał Karnowski i Andrzej Rafał Potocki z tygodnika „Newsweek” za materiał „Pani Minister milczy”;

- III nagrodę w wysokości 4 000 zł otrzymał Leszek Kraskowski z „Rzeczpospolitej” za cykl trzech artykułów: „Narodowy spis na niemieckich papierach”, „Jak GUS ratuje niemieckie drukarnie” i „Drukarzy bunt powszechny”;

- nagrodę w wysokości 5 000 zł za najlepszy materiał radiowy otrzymali: Hanna Bogoryja-Zakrzewska i Ernest Zozuń za dwa reportaże „Tajna rzecz publiczna” i „Emilia, niewolnica tajemnicy”, które powstały w Studio Reportażu i Dokumentu Polskiego Radia;

- nagrodę w wysokości 4 000 zł za tekst poruszający sprawy dotyczące terenów wiejskich otrzymała Anna Maciąg z czasopisma „Los” za materiał „Zakłady pracy chronionej – czy zawsze dobroczyńcy” (nagroda przekazana przez Fundację Wspomagania Wsi).

Przejrzystość w służbie zdrowia

Przy Programie działa Grupa Robocza zajmująca się problem przejrzystości w publicznej służbie zdrowia. Grupa podjęła kampanię na rzecz usprawnienia dostępu ubezpieczonych do reglamentowanych usług medycznych. Przygotowywano opracowanie dotyczące sposobów rozwiązania tego problemu w innych krajach europejskich i przeprowadzono sondaż na 120 oddziałach kardiologicznych na temat sposobu organizowania tzw. kolejek oczekujących. Członkowie Grupy zgłosili Ministrowi Zdrowia gotowość pracy w zespole przygotowującym nowelizację ustawy o Zakładach Opieki Zdrowotnej.

Edukacja obywatelska

W 2001 roku wspólnie z Centrum Edukacji Obywatelskiej (CEO) przygotowaliśmy i przetestowaliśmy 6 scenariuszy lekcji do gimnazjów i liceów, z których młodzież dowiaduje się m.in. na czym polega odpowiedzialne rządzenie krajem, jakie znaczenie w życiu publicznym ma zasada przejrzystości, jakie zagrożenia niesie korupcja. Centrum przeszkoliło grupę 54 nauczycieli.

W czerwcu 2002, podczas zorganizowanego przez CEO przeglądu najlepszych projektów realizowanych w ramach programu Młodzi obywatele działają, 5 szkół zaprezentowało dorobek akcji Młodzi przeciw korupcji.

W trakcie X Szkoły dla Młodych Liderów Społecznych i Politycznych, organizowanej przez Stowarzyszenie Szkoła Liderów, przeprowadziliśmy całodniowe szkolenie dotyczące problemów korupcji i jej ograniczania.

Chcąc zachęcić środowiska akademickie do podejmowania problematyki korupcji podczas zajęć ze studentami, jesienią 2002 roku ogłosiliśmy drugą edycję konkursu na najlepsze prace studenckie prezentujące temat korupcji w aspekcie prawnym, społecznym, etycznym bądź ekonomicznym, powstałe w roku akademickim 2002/2003. Nagrodą w konkursie będzie publikacja pracy w periodyku naukowym wydawanym przez Instytut Studiów Politycznych PAN.

Raporty, poradniki

Co roku przygotowujemy raport dotyczący wybranego aspektu korupcji w Polsce. W 2002 roku dr Anna Kubiak z Instytutu Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego opracowała raport Opinia publiczna i urzędnicy o korupcji w samorządach. Podstawą raportu były przeprowadzone przez CBOS dwa badania – opinii publicznej oraz pracowników samorządowych – na temat zjawiska korupcji w samorządach. Raport prezentowany był na konferencji zorganizowanej we wrześniu.

Współpracowaliśmy z Programem Monitoringu Akcesji do UE nad przygotowaniem raportu na temat korupcji i polityki antykorupcyjnej w Polsce. Jest on częścią większego raportu opisującego sytuację w 10 krajach Europy Wschodniej. Zorganizowaliśmy także publiczną prezentację i dyskusję o raporcie, w której uczestniczyli m.in.: autorzy polskiej części raportu Małgorzata Fuszara i Jacek Kurczewski, politycy: Jacek Czaputowicz, Ludwik Dorn, Krzysztof Janik, Józef Oleksy, Jarosław Pietras oraz Quentin Reed, redaktor raportu.

W ramach serii Ściągawka z demokracji – obywatelski poradnik antykorupcyjny w 2002 roku wydaliśmy zeszyt 3. – „Ściągawka z Konstytucji” i 4. – „Postępowanie administracyjne”. Zamieszczone w nich porady mają pomóc obywatelom w skutecznym załatwianiu spraw w urzędach. Autor serii, Maciej Wnuk, jest członkiem polskiego oddziału Transparency International, posiada też duże doświadczenie w pracy w administracji samorządowej.

Współpraca miedzynarodowa

Rozpoczęliśmy realizację dwu międzynarodowych projektów. Projekt dotyczący przejrzystości w działaniach samorządu realizowany jest wspólnie z czeskim oddziałem Transparency International przy współpracy samorządów Pragi, Budapesztu, Bratysławy i Warszawy; natomiast projekt podejmujący próbę ograniczenia korupcji na granicy polsko-litewskiej realizujemy wspólnie z litewskim oddziałem Transparency International.

Zorganizowaliśmy wizytę studyjną w Polsce dla grupy pracowników Państwowej Agencji Antykorupcyjnej i dziennikarzy z Litwy. Prezentowaliśmy działania Programu podczas wizyt w Polsce studentom prawa z Holandii, dziennikarzom ze Szwecji, parlamentarzystom z Gruzji i prawnikom z Armenii.