Dyskusja Własność prywatna a dobro publiczne. Problemy własnościowe i dobra kultury

Warszawa, 4 lipca 2005

Od ponad 15 lat podejmowane są w Polsce próby rozwiązania problemu mienia przejętego przez państwo komunistyczne (ale także przez wcześniejsze władze okupacyjne – dotyczy to przede wszystkim dóbr należących do ofiar Holocaustu). Przez wszystkie te lata dokonywano pewnych zwrotów, uregulowano także roszczenia Kościołów i związków wyznaniowych. Nie udało się jednak doprowadzić do ustawowego rozwiązania problemu mienia należącego przed 1939 rokiem do osób prywatnych, a będącego obecnie przedmiotem roszczeń. Kolejne próby przyjęcia stosownej ustawy kończyły się klęską. Także najnowszy projekt mający rozwiązać sprawę reprywatyzacji, przedstawiony Sejmowi wiosną 2005 roku, pozostanie jedynie na papierze.

Dóbr kultury przejętych przez państwo i przechowanych obecnie w polskich muzeach, bibliotekach i archiwach dotyczy tylko drobny fragment składanych roszczeń. Najczęściej były traktowane jako problem poboczny. Jednak ze względu na wyjątkowy charakter tych dóbr i rolę, jaką pełnią, warto na nie zwrócić szczególną uwagę. Jest bowiem wiele pytań, na które koniecznie trzeba udzielić odpowiedzi: Czy dzieła sztuki, zbiory biblioteczne i archiwalne powinny w całości zostać zwrócone dawnym właścicielom? Czy też – zwłaszcza obiekty najważniejsze dla polskiej kultury – powinny nadal znajdować się w zbiorach publicznych? Jeżeli tak, to na jakich zasadach mają tam pozostać? Jak pogodzić interes tych instytucji i prywatnych właścicieli domagających się zwrotu swojej własności? Czy zwrot tych obiektów w prywatne ręce oznaczać musi ich stratę dla kultury narodowej, a dla instytucji dotąd je przechowujących degradację zbiorów i utratę funkcji, które dotychczas pełniły? Wreszcie, czy w przypadku dóbr kultury nieunikniony jest konflikt między prawem do własności i do nieograniczonego dysponowania swą własnością a dobrem publicznym?

Przed podobnymi dylematami stanęły też inne kraje naszego regionu. W większości z nich podjęto próbę ustawowego uregulowania tych problemów. Ich doświadczenia, sukcesy i klęski mogą być pomocne. Co więcej, pomocne mogą być także doświadczenia krajów, w których demokracja jest od dziesięcioleci ustabilizowana. Tam również coraz częściej stawia się pytania o prawa własności do dóbr kultury, zakres dysponowania nimi i prawo państwa do ingerencji w te prawa. O tym międzynarodowym kontekście nie należy zapominać, dyskutując o rozwiązywaniu problemów własnościowych w przypadku dóbr kultury w Polsce.

We wprowadzeniu do dyskusji prof. Władysław Stępniak zwrócił uwagę na wyjątkowe skomplikowanie kwestii dotyczących własności i dóbr kultury. Zmiany ustrojowe w latach 1944-45, przemieszczenia ludności, zmiany granic, a wcześniej okupacja niemiecka, Holocaust, zajęcie przez ZSRR wschodnich terenów II RP – te wszystkie wydarzenia doprowadziły do pozbawienia własności tysięcy osób. Część tego mienia – w tym dzieła sztuki – jest obecnie przechowywane w polskich zbiorach publicznych. Mimo przełomu politycznego, po dziś dzień brak rozstrzygnięć prawnych dotyczących tego problemu, przede wszystkim ustawy reprywatyzacyjnej. Wartość roszczeń w przypadku dóbr kultury jest duża – ok. 500 mln złotych, jednak problem nie tkwi w kwestiach ekonomicznych, lecz w złożoności etycznej, moralnej i prawnej tej sytuacji.

Prof. Wojciech Kowalski podkreślał, że własność to triada uprawnień: posiadanie, używanie, rozporządzenie, ale i niszczenie. Prawo własności jest poddane pewnym ograniczeniom – właściciel rzeczy może z nią zrobić wszystko, co nie jest zabronione prawem. Dzisiaj wzrasta rola dziedzictwa narodowego i wola zachowania go dla przyszłych pokoleń – stąd szczególne znaczenie dóbr kultury, ich specjalny status, prawo ochrony dóbr kultury, prymat dobra publicznego nad indywidualnym prawem własności i poszukiwanie coraz lepszych metod i instrumentów zachowania dziedzictwa.

Andrzej Rottermund, dyrektor Zamku Królewskiego, podkreślał, że problemy dotyczące dóbr kultury często wracają jako temat dyskusji, ciągle pozostają one nierozwiązane, co świadczy o bezsilności władz w radzeniu sobie z problemem reprywatyzacji. Proponuje on kompromisowe rozwiązanie – tworzenie samodzielnych, prywatnych muzeów zaproponowanie rodzinom arystokratycznym zakładanie fundacji (podaje przykład Czartoryskich i Raczyńskich) w celu ochrony zbiorów muzealnych, bibliotecznych, a także budynków, architektury i udostępnianie tych zbiorów publiczności. Konieczne jest prowadzenie indywidualnych negocjacji z właścicielami, bo zdarza się, że właściciele oddają dzieła do muzeum nie żądając wypłaty odszkodowania. Jak pogodzić interes publiczny z prawem własności w sytuacji, gdy konieczne jest uporządkowanie spraw własnościowych, uznanie praw właścicieli, a jednocześnie grozi ogołocenie polskich muzeów i bibliotek z najcenniejszych obiektów? Należałoby – podkreśla Rottermund - zrobić listę dzieł najważniejszych dla naszego dziedzictwa narodowego, oszacować ich wartość i wykupić je od właścicieli. Środki na zakup dzieł miałyby pochodzić np. z przychodów z gier losowych.

Prof. Karol Tarnowski podkreślał, że dopóki istnieje wspólnota narodowa, mamy obowiązek tej wspólnocie służyć, stad wymóg ochrony i udostępnienia dóbr kultury. Osobom składającym udokumentowane roszczenia należy zaproponować oddanie dzieł w depozyt, powinien także obowiązywać całkowity zakaz sprzedaży niektórych dzieł za granicę. Powinniśmy stworzyć fundusz na wykupienie dzieł, można tworzyć fundacje, a właścicielom należy zwrócić wszystko, nawet duże obiekty, jak np. Wilanów, ale tylko pod warunkiem, ze zachowają oni obecny status tych obiektów.

Nawojka Cieślińska-Lobkowicz przedstawiła przykłady reprywatyzacji w Europie Środkowej i Wschodniej, podkreślając równocześnie, że Polska jest jedynym krajem w regionie (poza Albania, Białorusią i Ukrainą), w którym nie przeprowadzono reprywatyzacji. W Niemczech dobra kultury przejęte przez państwo komunistyczne, a znajdujące się obecnie w muzeach i bibliotekach b. NRD, mają w nich pozostać jeszcze do 2014 roku, co daje czas na poszukiwanie rozwiązań, prowadzenie negocjacji z właścicielami. To rozwiązanie jest oceniane jako dobre, prowadzi często do ugody z właścicielami, powołania rodzinnych fundacji, oddania dzieł w wieloletni depozyt, a także do oddania za odszkodowaniem, niższym jednak od wartości przekazanych dóbr. W Czechosłowacji sytuacja była o tyle łatwiejsza, że po 1948 roku skrzętnie skatalogowano wywłaszczoną własność. Teraz obowiązuje zakaz sprzedaży obiektów za granicę, przewożenie dzieł na zagraniczne wystawy może się odbywać tylko za zgodą państwa, ponadto właściciele dóbr nie otrzymują żadnej finansowej pomocy od państwa na restaurację czy tez ochronę posiadanych dóbr.

W dyskusji wziął również udział prof. Jan Pruszyński, zdaniem którego sugerowane rozwiązania „oddania właścicielom” przedmiotów ich własności pod rygorem ich pozostawienia w muzeach w formie depozytu wieczystego, lub utworzenia fundacji prawa cywilnego nie zasługują w ogóle na uwagę, ponieważ wymuszenie depozytu lub utworzenia fundacji to karkołomna konstrukcja przypominająca powojenną „nacjonalizację”. Inną rzeczą jest odwoływanie się do lepszej strony ludzkiej natury i wzmiankowanego dobra Rzeczypospolitej - twierdzi prof. Truszyński. Nigdzie na świecie narodowy mecenat kulturalny nie był tak rozpowszechniony, jak u nas, gdzie znaczna część zabytków została odbudowana i wyposażona dzięki szczodrości biednego skądinąd społeczeństwa. Nigdzie jednak hojność ta nie była w takim stopniu nadużywana, a jej wyniki tak dalece marnowane.

Noty o uczestnikach dyskusji

Nawojka Cieślińska-Lobkowicz (ur. 1953) – historyk i krytyk sztuki, kurator. W latach 1991–1995 radca do spraw kultury w ambasadzie polskiej w RFN oraz dyrektor Instytutu Polskiego w Düsseldorfie. W latach 1996–1997 dyrektor Muzeum Sztuki w Łodzi. Obecnie sekretarz generalny Forum ds. Rozproszonych Dóbr Kultury przy Stowarzyszeniu Historyków Sztuki. Redaktor tomów Sacrum i sztuka (Kraków 1989), Fermentum massae mundi. Jackowi Woźniakowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin (z Piotrem Rudzińskim, Warszawa 1990). Publikowała m.in. w „Gazecie Wyborczej” i „Tygodniku Powszechnym”. Obecnie pracuje nad książką Restytucje przemieszczonych w wyniku drugiej wojny dóbr kultury od początku lat 90. po dzień dzisiejszy. Studium porównawcze.

Wojciech Kowalski (ur. 1950) – prawnik, dr hab., profesor Uniwersytetu Śląskiego, kierownik Pracowni Prawa Ochrony Własności Intelektualnej i Kulturalnej tej uczelni. Wykładał gościnnie na uniwersytetach w Edynburgu, Londynie, Mińsku, Athens (Georgia, USA). Jest członkiem rady wydawniczej „Spoils of War”. W latach 1992–1994 był przedstawicielem rządu do spraw polskiego dziedzictwa kultury za granicą i reprezentował Polskę w Komisji Dziedzictwa Kulturowego w Radzie Europy. Jest jednym z założycieli komitetu prawnego ICOMOS, w latach 1998–2000 był jego wiceprzewodniczącym. Przewodniczył grupie ekspertów UNESCO pracujących nad przygotowaniem zasad rozwiązywania sporów dotyczących dzieł sztuki przemieszczonych w czasie drugiej wojny światowej. Od 1998 ambasador tytularny w Ministerstwie Spraw Zagranicznych RP. Autor wielu prac z zakresu swojej specjalności, m.in.: Restytucja dzieł sztuki w prawie międzynarodowym (Katowice 1989, 2. wydanie 1993) Likwidacja skutków II wojny światowej w dziedzinie kultury (Warszawa 1990, 2. wydanie 1994), Repatriacja dóbr kultury w sytuacji cesji terytorialnej i rozpadu państw wielonarodowych (Warszawa 1998), Restitution of Works of Art Pursuant to Private and Public International Law (The Hague, Boston, London 2002), Nabycie własności dzieła sztuki od nieuprawnionego (Kraków 2004).

Andrzej Rottermund (ur. 1941) – historyk sztuki, muzeolog, prof. dr hab. W latach 1975–1983 zastępca dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie. W roku 1991 wiceminister kultury i sztuki. Obecnie dyrektor Zamku Królewskiego w Warszawie. Członek korespondent Polskiej Akademii Nauk. W latach 1987–1991 prezes Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Przewodniczący Rad Naukowych Muzealnych i Programowych Instytutu Sztuki PAN, Muzeum Narodowego w Warszawie oraz Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie. Jest autorem ponad 100 książek, artykułów i esejów, m.in. Klasycyzm w Polsce (ze Stanisławem Lorentzem, Warszawa 1984), Zamek Królewski – funkcje i treści rezydencji monarszej wieku Oświecenia (Warszawa 1989), Jean-Nicolas-Louis Durand a polska architektura I połowy XIX wieku (Wrocław 1990).

Władysław Stępniak (ur. 1948) – historyk, prof. dr hab., zastępca naczelnego dyrektora Archiwów Państwowych. Autor i redaktor wielu publikacji, m.in.: Sukcesja państw dotycząca archiwaliów (Warszawa–Łódź 1989), Misja Adama Stebelskiego: rewindykacja archiwaliów polskich z Niemiec w latach 1945–1949 (Warszawa–Łódź 1989), Archiwalia polskie w zbiorach Instytutu Hoovera Uniwersytetu Stanforda (Warszawa 1997), Dyplomacja polska na Bałkanach (1918–1926) (Warszawa 1998), The Common Archival Heritage of States and Nations of Central and Eastern Europe (red., Warszawa 1998), Accessibility of Archival Materials in Compliance with the Law and General Practices of the States of Central and East European Countries (red., Warszawa 2000).

Karol Tarnowski (ur. 1937) - filozof, prof. dr hab., kierownik Katedry Filozofii Boga na Wydziale Filozoficznym Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, członek redakcji miesięcznika „Znak”. Wydał m.in.: Człowiek i transcendencja (Kraków 1995), Wiara i myślenie (Kraków 1999), Bóg fenomenologów (Tarnów 2000). Autor tekstów na temat reprywatyzacji publikowanych na łamach „Gazety Wyborczej”.