Warszawa, wrzesień 2005

				

Realizacja obietnic wyborczych 
złożonych przez partie 
w trakcie kampanii wyborczej w 2001 roku

raport Antykorupcyjnej  Koalicji Organizacji Pozarządowych

	
		
  w 2004 roku dołączyli:

PATRON  MEDIALNY    

1.	Wprowadzenie i uwagi metodologiczne 

„W 2001 roku, w trakcie kampanii wyborczej do Sejmu, nasi wolontariusze zebrali w Polsce ponad 43 tysiące podpisów pod listem skierowanym do przedstawicieli ugrupowań politycznych. Sygnatariusze listu domagali się od polityków jasnych deklaracji co do konkretnych rozwiązań antykorupcyjnych” .

W związku z tym program Przeciw Korupcji Fundacji im. Stefana Batorego wraz z Helsińską Fundacją Praw Człowieka i Fundacją Komunikacji Społecznej, zawiązały koalicję która zwróciła się do komitetów wyborczych zarejestrowanych przez Krajową Komisje Wyborczą z prośbą o odpowiedź na cztery pytania:
1. Co uczynicie w sprawie ograniczenia korupcji, wtedy kiedy będziecie rządzić?
2. Co uczynicie w sprawie ograniczenia korupcji, gdy znajdziecie się w opozycji?
3.Jak zamierzacie postępować wobec swoich członków, którzy naruszą prawo?
4.Jak zamierzacie postępować wobec swoich członków, którzy znajdą się w sytuacji konfliktu interesów - prywatnego i publicznego?
Na przytoczone wyżej  pytania latem 2001 roku odpowiedziało 9 komitetów wyborczych. Organizacje skupione w Koalicji Antykorupcyjnej co roku, we wrześniu organizowały konferencje przeglądowe. Na konferencjach tych przedstawiciele partii prezentowali swoje dokonania w obszarze przeciwdziałania korupcji. W ostatnim, czwartym roku kadencji sejmu postanowiliśmy sami ocenić stopień realizacji przez poszczególne partie obietnic wyborczych dotyczących przeciwdziałania korupcji. Raport jest taką próbą oceny.
Raport jest wynikiem analizy działalności sejmowej poszczególnych ugrupowań: sposobu głosowania nad ważnymi z punktu widzenia ograniczenia korupcji ustawami, czy aktywności w zgłaszaniu własnych projektów legislacyjnych.  Wyniki tej analizy przedstawiane są w podrozdziałach zatytułowanych „Parlament”. Analizy i oceny zawarte w podrozdziałach „Naruszenie prawa” i ”Konflikt interesów” oparte zostały przede wszystkim na informacjach prasowych.
Fragmenty raportu, przed jego publikacją zostały przekazane poszczególnym partiom z prośbą o wskazanie nam uchybień. Na tę prośbę odpowiedziały prawie wszystkie partie. Wiele ich uwag zostało uwzględnionych .

Odpowiedzi na pytania postawione partiom w trakcie kampanii wyborczej 2001 roku daje możliwość nie tylko prześledzenia wyborczych zobowiązań (z czego powinni się wywiązywać przede wszystkim dziennikarze, prowadzący tak zwane „śledztwa dziennikarskie”, oraz organizacje pozarządowe, takie jak te, które tworzą konsorcjum), ale i przeanalizowania strategii poszczególnych partii w walce z korupcją oraz sposobów postrzegania przez nie rzeczywistości.

Odpowiedzi na pierwsze dwa pytania miały dotyczyć działań, jakie poszczególne ugrupowania podejmą podczas kolejnej kadencji Parlamentu. Dodatkowo, pierwsze z nich obejmowało również sferę władzy wykonawczej. Odpowiedzi na kolejne dwa pytania miały pokazać, jak partie są skłonne oceniać postępowanie swoich członków, naruszających normy prawne (pytanie trzecie, dotyczące przestępstwa) lub etyczne (pytanie czwarte, dotyczące konfliktu interesów).

W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że zjawisko konfliktu interesów nie wymaga, poza wyjątkami,  rozstrzygnięć prawnych. Można wskazać sytuacje oraz kraje, w których dla jego regulowania sięga się do norm prawnych, jednak w wielu wypadkach jest to trudne albo wręcz niemożliwe, ponieważ samo zaistnienie konfliktu interesów nie musi pociągać za sobą żadnych konsekwencji negatywnych z punktu widzenia interesu społecznego, a tym bardziej prowadzić do ewidentnego naruszenia prawa. Na ogół konflikt interesów jest tylko, albo aż przekroczeniem norm etycznych, których podtrzymywanie sprzyja unikaniu w przyszłości naruszania reguł prawa. 

Inaczej to ujmując, przyzwolenie na występowanie konfliktu interesów, nawet jeśli wprost nie prowadzi do naruszenia prawa, to jest pierwszym krokiem do budowy społeczeństwa, w którym interes rodziny, przyjaciół, grupy zawodowej, ‘grupy trzymającej władzę’ jest bez żadnych wątpliwości natury etycznej stawiany ponad interesem wspólnoty politycznej – czyli społeczeństwa. Dlatego pytanie o reakcje na sytuację, gdy członkowie ugrupowania znajdą się w sytuacji konfliktu interesów, jest co najmniej równie ważne, jak pytanie o reakcję na ewidentne naruszenie prawa. 

W sytuacji naruszenia prawa najprawdopodobniej zareaguje wymiar sprawiedliwości, natomiast gdy dojdzie do konfliktu interesów – musi reagować społeczeństwo obywatelskie, a przede wszystkim partia polityczna, która w tej sytuacji powinna być pierwszym rzecznikiem interesu tegoż społeczeństwa obywatelskiego. Polscy politycy wciąż nie chcą o tym pamiętać i jednocześnie (mają możliwość) unikania rozliczenia swoich decyzji. Dlatego na pytanie o konflikt interesów są skłonni odpowiadać tak, jak jeden z prominentnych działaczy politycznych na rynku mediów publicznych: „jestem w prawie”, co ma być wystarczającym usprawiedliwieniem nieetycznych decyzji. 

Na przytoczone wyżej cztery pytania  spośród 16 zapytanych komitetów wyborczych odpowiedziały komitety: Sojuszu Lewicy Demokratycznej-Unii Pracy, AWS Prawicy, Unii Wolności, Prawa i Sprawiedliwości, Polskiego Stronnictwa Ludowego, Polskiej Wspólnoty Narodowej, Mniejszości Niemieckiej, Polskiej Partii Socjalistycznej i Unii Polityki Realnej. 

Wśród komitetów, które nie udzieliły odpowiedzi na te pytania, znalazły się m.in. ugrupowania, które uzyskały mocną reprezentację w Sejmie i prawdopodobnie uzyskają dobre wyniki w nadchodzących wyborach: Platforma Obywatelska, Samoobrona i Liga Polskich Rodzin. Warto zwrócić uwagę, że  te ugrupowania obecnie kojarzą się z nieprzejednaną wolą walki z korupcją, a także z wielkim zaangażowaniem włączyły się w niektóre działania antykorupcyjne podejmowane w Sejmie, co często przekładało się na wzrost poparcia dla nich w sondażach opinii publicznej. W szczególności były i są dobrze widoczne w działaniach kolejnych sejmowych komisji śledczych. Intrygujące jest pytanie, czemu te partie, zaangażowane w dobrze widoczne w mediach działania antykorupcyjne, nie zechciały w roku 2001, gdy korupcja nie była jeszcze problemem tak mocno jak obecnie nagłaśnianym przez media, podjąć jakichkolwiek zobowiązań dotyczących działań na rzecz jej ograniczenia.

Nie chcąc jednak ignorować rzeczywistych dokonań Platformy Obywatelskiej, Samoobrony i Liga Polskich Rodzin na niwie działań antykorupcyjnych, zarówno w polityce w ogóle, jak i wewnątrz własnej partii, skorzystaliśmy z publicznie dostępnych programów i statutów tych partii, a także innych dokumentów mogących ułatwić ocenę ich rzeczywistego zaangażowania w tę problematykę. Podobnie rozwiązana została sprawa nowego ugrupowania, które pojawiło się na scenie politycznej już po wyborach parlamentarnych, czyli Socjaldemokracji Polskiej. 

Różne były możliwości realizacji zobowiązań wyborczych przez poszczególne ugrupowania polityczne. Można tu wyróżnić trzy grupy partii. Pierwsza to partie rządzące, a więc SLD-UP (później występujące osobno jako SLD i UP) przez całą kadencję oraz PSL do marca 2003. Druga to partie opozycyjne, posiadające reprezentację parlamentarną (w szczególności sejmową): PiS, PO, LPR, Samoobrona, a po wyjściu z koalicji także PSL, oraz od momentu powstania, w marcu 2004, SDPL. Trzecia – to ugrupowania pozaparlamentarne (bądź mające znikome wpływy w Parlamencie – pojedynczych posłów lub senatorów). Warto zwrócić uwagę, że w tej grupie sytuują się ugrupowania dobrze rozpoznawalne przez opinię publiczną oraz takie, które w ogóle nie są kojarzone. Do trzeciej grupy zaliczają się Unia Wolności, AWS Prawicy (później RS AWS), Mniejszość Niemiecka, Polska Wspólnota Narodowa, UPR, PPS oraz małe ugrupowania, które nie odpowiedziały na postawione pytania: Alternatywa Ruch Społeczny, KPN OP, Polska Unia Gospodarcza, Mniejszość Niemiecka Górnego Śląska.

Partie rządzące, które przez całą kadencję dysponowały większością głosów w Sejmie, mogły ze stosunkową łatwością realizować zobowiązania wyborcze. Partie opozycyjne mające przedstawicieli w Parlamencie miały ograniczony wpływ na przebieg debat parlamentarnych, później, nieoczekiwanie, ważnym forum ich aktywności stały się sejmowe komisje śledcze. Pozostałe ugrupowania trudno rozliczać w jakikolwiek sposób z realizacji zobowiązań zawartych w odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie. Jeśli chodzi o pozostałe dwa pytania, oczywiście zachowują one ważność w odniesieniu do wszystkich ugrupowań. Jednak trudno rozliczać z ich realizacji w taki sam sposób małe i nieposiadające istotnych wpływów partie, jak duże ugrupowania opozycyjne czy partię rządzącą. 

Zanim rozpoczniemy analizę,  warto przypomnieć, że - jak słusznie zwrócił ostatnio uwagę jeden z polityków PiS - zjawisk takich, jak korupcja i konflikt interesów nie da się wyeliminować z polskiego życia politycznego za jednym zamachem i nie da się stworzyć ugrupowania w 100 procentach od nich wolnego. Ważny jest jednak przede wszystkim sposób reakcji na nie. Ta uwaga odnosi się przede wszystkim do dużych partii, posiadających silną reprezentację w administracji państwowej i samorządowej. Dodatkowo, postępowanie osób publicznych będących członkami takich partii jest przedmiotem zainteresowań mediów,  dlatego dużo łatwiej o przykłady naruszeń prawa i konfliktu interesów niż w przypadku niewielkich ugrupowań. 

Warto na to wszystko, co napisano powyżej, zwrócić uwagę podczas lektury raportu. Został on podzielony na trzy części. Pierwsza obejmuje odpowiedzi ugrupowań, które zareagowały na nasze pytania. Kolejna jest próbą rekonstrukcji odpowiedzi ugrupowań, które nie odpowiedziały na naszą ankietę, a są obecne w Parlamencie: Platformy Obywatelskiej, Samoobrony i Ligi Polskich Rodzin. W tej części umieściliśmy również rekonstrukcję możliwych odpowiedzi SDPL, partii, która powstała wprawdzie w trakcie ostatniej kadencji Sejmu, ale miała swoich przedstawicieli w Parlamencie. Ostatnia część jest próbą wskazania najciekawszych rozwiązań, do których partie się zobowiązały, a ich nie zrealizowały, a także najwartościowszych rozwiązań instytucjonalnych wewnątrz ugrupowań, godnych naśladowania przez inne partie. 

2.	Realizacja obietnic wyborczych przez partie, które odpowiedziały na ankietę

a.	Sojusz Lewicy Demokratycznej

I.	Parlament

Sojusz Lewicy Demokratycznej zadeklarował opracowanie Narodowego Programu Walki z Korupcją. Jego kluczowymi elementami miałoby być wzmocnienie urzędów i instytucji walczących z korupcją, ujednolicenie i wzmocnienie prawa antykorupcyjnego, zapewnienie powszechnej jawności decyzji administracyjnych, „prześwietlenie” wątpliwych transakcji związanych z majątkiem lub środkami publicznymi, poprawienie działania sektora bankowego i zintensyfikowanie współpracy organów państwa z instytucjami krajowymi i międzynarodowymi, zajmującymi się oceną i zwalczaniem korupcji.

Powstały po wyborach 2001 roku rząd SLD-UP (początkowo w koalicji z PSL) opracował wieloetapową strategię antykorupcyjną, przyjętą do realizacji i potraktowaną jako priorytetowa we wrześniu 2002 roku. Można ją uznać za najpoważniejszy element obiecywanego wspomnianego Narodowego Programu Walki z Korupcją, który zresztą nigdy nie powstał. Strategia ta obejmuje działania całego rządu i poszczególnych ministerstw oraz innych urzędów centralnych. W opinii Programu „Przeciw korupcji” przygotowanego przez Fundację im. Stefana Batorego, wdrażanie tej strategii przebiegało nierównomiernie i powoli (opóźnienia dotyczą 30-50% zamierzonych zadań, część nie była w ogóle realizowana). Ponadto zgłoszono zastrzeżenia co do rzetelności i merytorycznej zawartości części realizowanych w projekcie zadań:

„Realizacja strategii nie jest w żaden sposób koordynowana na szczeblu rządowym, co utrudnia bądź niekiedy uniemożliwia osiąganie zamierzonych celów. W dodatku pojawiają się wspierane przez rząd i partię rządzącą rozwiązania legislacyjne pro-korupcyjne, takie jak wynikające z nowelizacji ustawy o policji rozwiązania dopuszczające dofinansowanie policji przez stowarzyszenia, fundacje, banki oraz instytucje ubezpieczeniowe (minione doświadczenia wskazują, że fundacje dofinansowujące policje chętnie zakładają politycy na spółkę z przestępcami) bądź przepisy ograniczające dostęp obywatela do informacji i dający urzędnikom dyskrecjonalną władze decydowania co jest, a co nie jest tajemnicą państwową” (http://www.batory.org.pl/korupcja/ocena_3.htm). 

W sprawozdaniu rządowym realizacja strategii jest oceniana dużo lepiej. Choć wspomina się tam o pewnych opóźnieniach, podkreślane są jednocześnie sukcesy rządu i zaangażowanie poszczególnych ministerstw i urzędów w działania mające na celu walkę z korupcją. Ogólnie, w opinii rządu ze stycznia 2004, realizacja strategii przebiega pomyślnie. Dodatkowo, autorzy sprawozdania podkreślili, że wiele opinii na temat zagrożeń, które powoduje w Polsce korupcja, jest przesadzonych (http://www.mswia.gov.pl/pdf/sprawozdanie_strategia_antykorupcyjna.pdf). 

Sojusz Lewicy Demokratycznej przedstawił w zobowiązaniach wyborczych szereg propozycji szczegółowych, które znalazły swoje częściowe odzwierciedlenie w działaniach objętych strategią antykorupcyjną rządu. Do ich realizacji niezbędne było uchwalenie szeregu ustaw dotyczących bezpośrednio korupcji i towarzyszących jej zjawisk. Pierwszą z propozycji było dążenie do „wyeliminowania lub ograniczenia możliwości korupcyjnych w zamówieniach publicznych”. Ustawa o zmianie ustawy o zamówieniach publicznych (http://ks.sejm.gov.pl/proc4/ustawy/1281_u.htm) miała na celu m.in. pomoc w zwalczaniu korupcji w systemie zamówień publicznych, ułatwienie udziału przedsiębiorców w rynku zamówień publicznych i odbiurokratyzowanie udzielania zamówień publicznych. W nowelizacji tej zmieniono też sposób wyłaniania arbitrów, aby ograniczyć występowanie niepożądanych zjawisk, takich jak: konflikt interesu, nepotyzm czy korupcja. 

7 listopada 2003 rząd złożył całościowy projekt Prawa zamówień publicznych. W jego uzasadnieniu tłumaczono, że „Nieczytelność i brak precyzji prawa sprzyja powstawaniu niekorzystnych zjawisk – w tym świadomemu łamaniu zasad wydatkowania środków publicznych. Przyjęcie nowej ustawy, zmierzając do ograniczenia takich praktyk, jest elementem realizacji zadań zawartych w Strategii Antykorupcyjnej Rządu”. Projekt ten został przyjęty w 2004 roku, następnie wprowadzono do niego kilka poprawek.

Prawo zamówień publicznych opiera się na kilku zasadach, ważnych w zwalczaniu korupcji i realizujących obietnice wyborcze SLD. Zasada decentralizacji ma gwarantować zamawiającym samodzielność działania przy udzielaniu zamówień publicznych. Zasada jawności ma zapewnić pełną jawność procedur. Zgodnie z ustawą kolejnymi zasadami mającymi regulować proces zamówień publicznych są: zasada uczciwej konkurencji, zgodnie z którą obowiązkiem zamawiającego jest zapewnienie, by przetarg przebiegał według uczciwych reguł. Zasada ta jest uzupełniona zasadami równego traktowania wykonawców, zasadą bezstronności (która obliguje wykonawcę, by osoby wyznaczone przez zamawiającego do zajmowania się przetargiem zapewniały bezstronność i obiektywizm jego przebiegu) oraz zasadą pisemności (która określa reguły prowadzenia dokumentacji). 

Przygotowana przez rząd ustawa realizuje większość złożonych w tym zakresie obietnic wyborczych SLD, jednak nie została wprowadzona w pełni zasada dwustopniowości procedury przetargowej ani nie powstał w Urzędzie Zamówień Publicznych rejestr firm rzetelnych i nierzetelnych. Nie powstał również Sąd Arbitrażowy przy Prezesie Urzędu Zamówień Publicznych (por. projekt rządowy: druk sejmowy nr 2218 oraz przyjęty tekst ustawy: Dz. U. 2004, nr 19, poz. 177). Trudno również jednoznacznie ocenić, w jaki sposób SLD chciało wzmocnić rolę Urzędu Zamówień Publicznych (i ulepszyć jego współpracę z NIK, RIO i wymiarem sprawiedliwości) – wprowadzone zmiany obejmują tylko zasady powoływania i odwoływania jego prezesa oraz utworzenie doradczo-opiniodawczej Rady Zamówień Publicznych przy Prezesie UZP.

Kolejnym elementem strategii antykorupcyjnej, którą obiecywał realizować w Parlamencie Sojusz Lewicy Demokratycznej wraz z Unią Pracy, była poprawa standardów działania administracji publicznej. W związku z tym planowano rozszerzyć zasadę ujawniania stanu majątku osób pełniących funkcje polityczne oraz wprowadzić odpowiedni mechanizm pozwalający egzekwować tę zasadę. Odpowiednie zapisy nie znalazły się w stosownych ustawach, jednak rząd złożył projekt, nad którym komisje sejmowe pracowały do końca kadencji, a także w części poparł poprawki zgłoszone przez PiS do ustawy o samorządzie terytorialnym. 

Ponadto SLD planował „wprowadzenie lub uściślenie kodeksów etyki zawodowej dla sędziów, prokuratorów i innych wysokich urzędników państwowych i samorządowych” oraz przygotowanie sankcji za ich nieprzestrzeganie. Dziwne wydaje się założenie, że SLD będzie miał wpływ na rozwiązania przyjmowane przez samorządy zawodowe. W okresie ostatniej kadencji Parlamentu został przyjęty m.in. Zbiór zasad etyki zawodowej sędziów, ale nie da się ocenić roli, jaką mogły w tym odegrać działania Sojuszu. Należy przyjąć, że tego typu uregulowania nie są, a przynajmniej nie powinny być, skutkiem działań politycznych – ale efektem suwerennej decyzji korporacji zawodowych.

Sojusz Lewicy Demokratycznej zapowiadał również przed wyborami, że zajmie się problemem korupcji w procesie prywatyzacyjnym oraz podda ściślejszej kontroli fundusze pozabudżetowe. 
Rządowy projekt Ustawy o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa, ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz niektórych innych ustaw (778) wprowadziły „ścisłe powiązanie instrumentów umożliwiających (...) wspieranie (...) działań zmierzających do ożywienia gospodarczego z funkcjonalnym wyodrębnieniem w strukturze organów administracji rządowej jednolitej administracji Skarbu Państwa oraz z oddzieleniem wykonywania uprawnień właścicielskich od kompetencji z zakresu sprawowania władzy publicznej”. To zaś powinno sprzyjać zwiększeniu kontroli nad procesem prywatyzacji.

W ustawie o zmianach w organizacji i funkcjonowaniu centralnych organów administracji rządowej i jednostek im podporządkowanych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. 2002, nr 25, poz. 253) rząd podjął decyzję o likwidacji  czterech agencji państwowych: Agencji Budowy i Eksploatacji Autostrad, Agencji Techniki i Technologii, Agencji Prywatyzacji i Agencji Rezerw Artykułów Sanitarnych, oraz o połączeniu dwóch innych – Państwowej Agencji  Inwestycji Zagranicznych S.A. i Polskiej Agencji  Informacyjnej S.A. To zmniejszyło liczbę agencji rządowych z 10 do  5, co można potraktować jako element dążenia do ograniczenia rozmiarów funduszów pozabudżetowych i zintegrowania ich z budżetem państwa (dane  o pozabudżetowych funduszach celowych w roku 2000 zawarte są w informacji nr 715/2000 Sejmu pod adresem http://biurose.sejm.gov.pl/teksty/i-715.htm). 

Część zapowiedzi pozostała jednak niezrealizowana. Wciąż nie w pełni przejrzyste są procedury prywatyzacyjne, w tym te dotyczące prywatyzacji przedsiębiorstw o charakterze strategicznym. Trudno bez szczegółowych analiz ocenić, na ile poprawiły się kwalifikacje osób zajmujących się procesem prywatyzacji, co miało mieć miejsce zgodnie z obietnicami Sojuszu. Ocena działań SLD-UP oraz sukcesów rządu w ograniczaniu roli funduszów pozabudżetowych pozostaje dziś niejednoznaczna. 
Komitet Wyborczy SLD-UP zapowiadał również usprawnienia w działalności organów o kompetencjach umożliwiających zwalczanie korupcji. W szczególności dotyczyć to miało administracji podatkowej. Nastąpiło, zgodnie z obietnicami wyborczymi,  częściowe uproszczenie prawa podatkowego i ograniczenie uznaniowo przyznawanych ulg. Zmiany w ordynacji podatkowej z roku 2002 miały na celu m.in. wzmocnienie ochrony praw i interesów podatnika, zrównanie procesowej pozycji obu stron postępowania w sprawach skarbowych oraz zminimalizowanie możliwości nadużyć podatkowych i zwiększenie efektywności organów skarbowych. Niestety, realizacja dwóch ostatnich zamierzeń w opinii wielu komentatorów wzmocniła w sposób niepożądany pozycję fiskusa w kontaktach z podatnikami.

Nowelizacja Ustawy o kontroli skarbowej (2002) ma w założeniu doprowadzić do zwiększenia możliwości, jakimi dysponują inspektorzy kontroli skarbowej, a zatem do powstania tzw. policji skarbowej, co z kolei  dodatkowo ułatwi wykrywanie i ściganie korupcji. Trudno zaś ocenić, jakie inne działania podjęto, by zwiększyć częstotliwość kontroli u podatników, trudno również wskazać regulacje w znaczącym stopniu (w znaczący sposób) zwiększające możliwość kontroli stanu majątkowego podatnika. Trzeba jeszcze dodać, że nie jest oczywiste, czy działania podejmowane w celu wzmocnienia pozycji fiskusa w kontaktach z podatnikami zwiększą czy zmniejszają podatność administracji skarbowej na korupcję, zwłaszcza jeśli nie będą koordynowane z innymi działaniami mającymi na celu walkę z korupcją.

Zmiany, które planował SLD-UP w odniesieniu do służb celnych, miały m.in. doprowadzić do wielostopniowego procesu podejmowania decyzji. W związku z tym w latach 2001-2003 nastąpiła wszechstronna reorganizacja służb celnych, w tym przeniesienie większości uprawnień Inspekcji Celnej do zakresu obowiązków kontroli skarbowej i likwidacja Głównego Urzędu Ceł. Planowane działania dotyczące funkcjonowania policji i wymiaru sprawiedliwości miały charakter administracyjny. W odniesieniu do policji zakładano nasilenie kontroli wewnętrznych oraz zmianę procedur związanych z pełnieniem służby. Podejmowano różnorodne próby tego typu działań, ocena ich skuteczności wymaga odrębnej analizy. Jednakże seria afer korupcyjnych, która w ostatnich latach wstrząsnęła służbami celnymi i policyjnymi, zdaje się stawiać pod znakiem zapytania skuteczność podjętych działań.

W wypadku planowanych zmian w  funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości, rząd SLD-UP nie doprowadził do wyłączenia prowadzenia ksiąg wieczystych z zakresu kompetencji sądów. Trudno ocenić skalę inwestycji w komputeryzację i infrastrukturę sądowniczą. Choć należy docenić fakt, że rząd SLD-UP znacząco zwiększył nakłady na sądownictwo, to brak jest jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy proponowane przez SLD-UP działania mogły się przyczynić bezpośrednio do ograniczenia korupcji w sądownictwie.

Komitet wyborczy SLD-UP zapowiadał również działania mające ograniczyć korupcję w służbie zdrowia. Niestety, wydaje się, że w tym przypadku dość chaotycznie, zwłaszcza przez rząd Leszka Millera, podejmowane decyzje o zmianach, uchwalanie przez Sejm ustaw niezgodnych z Konstytucją oraz stały brak funduszy na publiczną służbę zdrowia nie sprzyjały walce z korupcją. Zauważyć jednak można, zwłaszcza od 2004 roku, dążenie do ściślejszej kontroli zaświadczeń i zwolnień lekarskich oraz przepisywania metod leczenia i leków dofinansowywanych przez państwo. Wprowadzono też przejrzystsze zasady tworzenia tzw. kolejek osób oczekujących na zabiegi deficytowe, choć pojawiają się sygnały, że system ten nie działa efektywnie („Rzeczpospolita”, 23.05.2005). Trzeba jednak podkreślić, że zmiany te dokonały się z inicjatywy ministra Marka Balickiego, członka rządu SLD-UP, ale jednocześnie członka innej partii – SDPL. Ciągle bardzo powoli powstaje Rejestr Usług Medycznych oraz nie zostały w pełni uporządkowane zasady rejestracji leków i wpisywania ich na listę refundacyjną. Niektóre proponowane przez rząd rozwiązania, dotyczące tego rejestru, zostały zakwestionowane przez Trybunał Konstytucyjny (http://www.trybunal.gov.pl/otk/teksty/otk/2002/u_03_01.doc).

Wśród rozwiązań mających ograniczyć korupcję gospodarczą niewątpliwie udało się wprowadzić zaostrzenie przepisów Kodeksu Karnego, w tym zapowiadaną przez SLD-UP – karę konfiskaty mienia za korupcję. Przyjęła ona formę przepadku korzyści. 

Koalicja SLD-UP wskazała również w swoich obietnicach zjawiska, których ograniczenie uznała za najważniejsze w trakcie podejmowania działań antykorupcyjnych. Na pierwszym miejscu wśród nich wymienić należy nadmiar uznaniowości decyzji urzędniczych. W trakcie ostatniej kadencji rzeczywiście podejmowano różnorodne próby  ograniczenia tej praktyki, o części z nich pisano powyżej. 

Kolejnym zjawiskiem wymienianym wśród sprzyjających korupcji było upolitycznienie administracji publicznej. Działania podjęte przez koalicję SPD-UP i PSL, a potem kontynuowane przez rządzące SLD-UP niestety jeszcze ten stan pogłębiły.  Odstąpiono od reguły obsadzania wysokich stanowisk w administracji członkami korpusu służby cywilnej. Stosowna zmiana ustawy o służbie cywilnej, otwierająca możliwość zatrudniania na wyższych stanowiskach urzędniczych (w tym dyrektorów generalnych) osób spoza korpusu służby cywilnej, z pominięciem procedury konkursowej została zaproponowana przez posłów SLD i przyjęta 18 grudnia 2001. Mimo że uzasadniano to niedoborami  pracowników o stosownych kwalifikacjach, jednocześnie przyjęto rozwiązania umożliwiające zatrudnianie osób, wybieranych z klucza partyjnego. Więcej na:(http://www.batory.org.pl/ftp/program/przeciw-korupcji/publikacje/sluzba_cywilna.pdf).

Rząd premiera Marka Belki przygotował ustawę wprowadzającą konkursy na stanowiska kierowników urzędów centralnych i prezesów agencji państwowych. Ustawa weszła w życie 1 września 2005, konkursy zostaną rozpisane pół roku później. Da to możliwość obsadzenia tych stanowisk już po wyborach parlamentarnych przez nowy rząd (http://ks.sejm.gov.pl/proc4/ustawy/3262_u.htm). 
 
Ostatnią godną podkreślenia inicjatywą ustawodawczą jest rządowy projekt ustawy o działalności lobbingowej (http://ks.sejm.gov.pl/proc4/opisy/2188.htm). Projekt, który w pracach sejmowych uległ poważnym zmianom uzyskał w roku 2005 pełne poparcie wszystkich klubów sejmowych i został uchwalony pod nazwą „ustawa o działalności lobbingowej w procesie stanowienia prawa” (http://orka.sejm.gov.pl/opinie.nsf/nazwa/2188_u/$file/2188_u.pdf). 
Ustawa ta, zgodnie z art. 1 „określa zasady jawności działalności lobbingowej w procesie stanowienia prawa, zasady wykonywania zawodowej działalności lobbingowej, formy kontroli zawodowej działalności lobbingowej oraz zasady prowadzenia rejestru podmiotów wykonujących zawodową działalność lobbingową”. Dzięki jej uchwaleniu została uzupełniona ważna luka w polskim systemie prawnym.

Wreszcie po raz kolejny powtórzono hasła o zagrożeniu, które niosą lekceważenie dokumentacji i sprawozdawczości, słabość kontroli wewnętrznej i zewnętrznej oraz nierówność w dostępie do informacji. Wydaje się, że zmiany prawne i organizacyjne dotyczące tej problematyki w ostatnich latach były spowodowane raczej koniecznością dostosowań do regulacji obowiązujących w UE niż dobrą wolą rządu.

Unia Pracy  miała podczas kadencji 2001-2005 swój samodzielny klub parlamentarny w Sejmie. Jednak do wyborów startowała w koalicji z SLD, w związku z tym nie składała samodzielnie obietnic wyborczych dotyczących korupcji. Na ogól stanowisko Klubu Parlamentarnego  UP było zgodne ze stanowiskiem SLD. Tak było również w przypadku działań antykorupcyjnych.

II.	Naruszenie prawa

Sojusz Lewicy Demokratycznej  w obietnicach wyborczych zapewniał, że wielokrotnie dawał dowody bezwzględnego postępowania wobec członków ugrupowania łamiących Kartę Zasad Etycznych SLD i postępujących nieetycznie. Pierwszy artykuł tej karty mówi o tym, że członkowie SLD mają się w działalności publicznej i partyjnej kierować „obowiązującym porządkiem prawnym, uniwersalnymi zasadami etycznymi, normami Statutu SLD oraz troską o dobro wspólne”; w artykule czwartym z kolei podkreślono, że „członek SLD, przy podejmowaniu decyzji w sprawach publicznych, powinien postępować w sposób jawny wobec partii i opinii publicznej” http://www.sld.org.pl/index.php?view=1&art_id=62&pid=18&ret_id=9&rsid=0). 
Zgodnie ze Statutem SLD, kary, które może wymierzyć członkom ugrupowania sąd partyjny, to: nagana, pozbawienie praw pełnienia funkcji partyjnych na okres do 4 lat oraz wykluczenie z partii. Dodatkowo Zarząd Krajowy może zawiesić członkostwo na okres do 3 miesięcy (art. 10 i 10a, http://www.sld.org.pl/index.php?view=1&art_id=5676&pid=18&ret_id=29&rsid=0). 

Ostatni zamieszczony w oficjalnym portalu internetowym SLD komunikat Komisji Etyki nosi datę 17 stycznia 2001, co rodzi podejrzenia, że potem komisja nie była aktywna. Ten właśnie komunikat dotyczy uznania zarzutów o łączenie funkcji publicznych z prowadzeniem działalności gospodarczej przez przewodniczącego Rady Miejskiej Leszna. Może to – w opinii komisji – prowadzić do konfliktu interesów, w związku z tym zaleca ona wzięcie pod uwagę tej okoliczności przy rekomendowaniu osób na stanowiska publiczne. 

W sprawozdaniu Komisji Etyki SLD za lata 1999-2003 można jednak dostrzec, że działała ona i w okresie późniejszym, choć już nie upubliczniano jej komunikatów na stronie internetowej SLD. Komisja dwunastokrotnie stwierdziła naruszenie przez posłów Karty Zasad Etycznych SLD (dotyczyło to m.in. sprawy „podwójnego głosowania”) oraz wyraziła 15 innych opinii dotyczących naruszenia tej karty (w tym w sprawie zarządu SLD województwa kujawsko-pomorskiego) (http://www.sld.org.pl/index.php?view=1&art_id=4760&pid=18&ret_id=136&rsid=0).

Wskutek kolejnych bardzo poważnych problemów z prawem, których doświadczali członkowie SLD i osoby desygnowane przez SLD na stanowiska publiczne (jak było przy okazji afery starachowickiej, afery z ministerstwem zdrowia i NFZ  i innych) partia przeprowadziła weryfikację. W jej trakcie ugrupowanie opuściło ponad 70 tysięcy członków, ale trudno ocenić, na ile efektywne były jej mechanizmy i czy skutecznie rozliczono się z osobami łamiącymi prawo albo przynajmniej kartę etyczną ugrupowania. Często pojawiały się głosy (spoza ugrupowania), że było to działanie pozorne. 

Najbardziej widowiskowe były działania podjęte wobec członków partii, w stosunku do których toczyły się sprawy sądowe lub którzy otrzymali prawomocne wyroki w związku z podejrzeniem o udział w różnego rodzaju aferach. Jednak mimo że na ogół nie są już oni członkami partii, jak Aleksander Naumann czy Mariusz Łapiński, znani z afery lekowej, albo Andrzej Jagiełło i Henryk Długosz zamieszani w aferę starachowicką, to ślady ich obecności bywają wyraźne. Tak np. jeszcze pod koniec kwietnia 2005 na stronie internetowej organizacji wojewódzkiej SLD w Kielcach, wśród ledwie kilkunastu linków można było znaleźć odsyłacz „Poseł Henryk Długosz na stronach Sejmu” (http://www.sld.kielce.pl/linki.html).

Wydaje się więc, że w SLD, przynajmniej do niedawna, konsekwencje polityczne wyciągano wobec polityków i tak już będących pod ostrzałem mediów, a więc tych – nie do uratowania. Niepokojącym zjawiskiem, przybierającym coraz większe rozmiary w czasach rządów SLD, jest transformacja form korupcji i coraz silniejsze powiązanie jej ze światem przestępczym. Świadczą o tym afery, takie jak starachowicka, ale również trwające od kwietnia 2005 problemy centralnych instytucji policji (w szczególności problemy CBŚ z narkotykami znikającymi z depozytu policyjnego).
 
U progu kampanii wyborczej 2005 SLD, po zmianie przewodniczącego, zdecydował się politykom najmocniej kojarzonym z „dawnymi układami” – zajmującym wysokie funkcje publiczne i partyjne w okresie rządów Millera zaoferować możliwość kandydowania do  Senatu. Tylko część przyjęła tę  propozycję. Czy ta specyficzna, kolejna próba „oczyszczenia”, wewnątrzpartyjnej weryfikacji, okaże się skuteczną przekonamy się w niedługiej przyszłości. 

III.	Konflikt interesów

W odpowiedzi na pytanie o postępowanie wobec członków, którzy stanęli wobec konfliktu interesów, SLD przywołało zapis z Karty Zasad Etycznych SLD: „Członek SLD, przy podejmowaniu decyzji w sprawach publicznych, powinien postępować w sposób jawny wobec partii i opinii publicznej. Jest zobowiązany do wcześniejszego ujawnienia możliwego związku interesu osobistego z podejmowaną decyzją”. Przy czym „naruszenie niniejszej karty rodzi odpowiedzialność polityczną oraz przewidzianą przepisami Statutu SLD”. 

W rzeczywistości wydaje się, że wpływ na szybkość reakcji SLD w sytuacjach konfliktu interesów miały dwa czynniki: poziom popularności ugrupowania oraz siła oddziaływania mediów i tzw. opinii publicznej. Spadek popularności wzmagał poziom rygoryzmu moralnego w ugrupowaniu (przynajmniej okazywany na zewnątrz). Coraz powszechniejsze relacje mediów o aferach i nadużyciach, jakich dopuszczają się politycy i urzędnicy związani z rządzącą koalicją, również zaczęły wywoływać w końcu reakcje partii, „przykładnie karzącej” winnych.

Właściwie we wszystkich ostatnio opisywanych aferach z udziałem polityków SLD dostrzec można wątek konfliktu interesów. Włodzimierz Czarzasty jako członek KRRiT był jednocześnie współwłaścicielem firmy Muza, której spółka zależna produkowała programy dla TVP. Politycy i samorządowcy SLD z województwa świętokrzyskiego byli uwikłani w kontakty biznesowo-towarzyskie z lokalnymi strukturami biznesowymi i biznesowo-przestępczymi. Andrzej Pęczak, łódzki baron SLD, współpracował ze znanym lobbystą w procesie prywatyzacji sektora paliwowego, wykorzystując informacje zdobyte dzięki działalności sejmowej.

W większości podanych przykładów politycy otrzymywali w końcu nagany albo byli zawieszani bądź usunięci z partii, czasami też sami rezygnowali z członkostwa. Jednak właściwie za każdym razem było to poprzedzone ujawnieniem afery lub konfliktu interesów przez dziennikarzy.

Trzeba podkreślić, że sprawy korupcyjne, konflikt interesów, łamanie prawa stały się przyczyną upadku rządu Leszka Millera. Wśród tych, które najmocniej wpłynęły na zmianę publicznej oceny SLD, wymienić należy rozgrywające się na szczeblu centralnym afery: hazardową (dotyczącą ustawy o grach losowych), lekową (w która zamieszany był minister zdrowia Mariusz Łapiński) czy prywatyzacyjne (afera ORLENu), oraz rozgrywające się w samorządach afery, takie jak: bydgoska, opolska, gorzowska, ostrołęcka czy starachowicka.

b.	Akcja Wyborcza Solidarność - Prawicy

I.	Parlament

Komitet wyborczy AWS Prawicy poniósł porażkę w wyborach. Jego przedstawiciele nie znaleźli się w Sejmie, a samo ugrupowanie się rozpadło. Trudno rozliczać z jego zobowiązań partie, które powstały po rozpadzie AWS Prawicy. W tym miejscu przypominamy więc tylko, do czego zobowiązali się przedstawiciele tego komitetu.

Deklaracja ta była dużo mniej rozbudowana niż zobowiązania SLD-UP. Działania AWS Prawica miałyby się koncentrować na „tworzeniu dobrych i jasnych przepisów prawnych, zarówno ograniczających sytuacje, w których może dochodzić do zachowań korupcyjnych (...) jak też umożliwiających wyciąganie konsekwencji w stosunku do osób, które te przepisy złamały”. AWS Prawicy deklarowała również monitorowanie przestrzegania przepisów oraz tego, jak walczą z korupcją ugrupowania rządzące.

II.	Naruszenie prawa

Akcja Wyborcza Solidarność chciała traktować swoich członków naruszających prawo bezwzględnie, „surowiej niż wszystkich pozostałych”. Trudno powiedzieć, co mogłoby to oznaczać. Akcja podkreśliła też, że ważne w ocenie członków partii będzie nie tylko przestrzeganie zasad prawa, ale i dobrych obyczajów. Wobec praktycznego rozpadu tej formacji trudno oceniać poziom wykonania obietnic. Wśród polityków, o których surowym traktowaniu w latach potęgi AWS trudno mówić, wymienić należy zamieszanego m.in. w korupcję przy zamawianiu nowego sprzętu wojskowego Romualda Szeremietiewa.

III.	Konflikt interesów

Akcja Wyborcza Solidarność zadeklarowała, że będzie dążyć do unikania sytuacji konfliktu interesów. Gdyby jednak do niej doszło, członkowie ugrupowania powinni dokonać jasnego wyboru, „czy reprezentują interes prywatny, czy publiczny”. Można wskazać wiele sytuacji sprzed 2001 roku, w których działacze ugrupowania przekraczali normy stosownego (etycznego) zachowania, jednak ze względu na kryzys i zanik AWS trudniej o przykłady z okresu 2001-2005 dotyczące aktywnych członków partii. We wcześniejszym okresie nie brak przykładów konfliktu interesów w działaniach członków ugrupowania, zajmujących stanowiska publiczne, jak wspomniany Romuald Szeremietiew czy działacze samorządowi ze Śląska, którzy przy rozdysponowywaniu pieniędzy przeznaczonych na likwidację szkód po tzw. powodzi stulecia brali pod uwagę swój, a nie publiczny interes. 

c.	Unia Wolności

I.	Parlament

Sytuacja Unii Wolności jest podobna do sytuacji AWS Prawicy. Przedstawiciele ugrupowania nie znaleźli się w Sejmie. Partia jednak, w przeciwieństwie do AWS Prawicy funkcjonowała aż do czerwca 2005 roku, po czym zmieniła nazwę na Partia Demokratyczna Demokraci.pl. W związku z tym, w oparciu o wiadomości zamieszczane na stronie internetowej www.uw.org.pl, oceniamy  w jaki sposób podejmowała próbę realizacji obietnic złożonych w trakcie kampanii wyborczej 2001.

Unia Wolności opowiedziała się przede wszystkim za finansowaniem partii politycznych z budżetu państwa i całkowitym zakazem ich finansowania przez prywatny biznes. Rozwiązanie to zostało przedstawione szczegółowo przez UW jeszcze w poprzedniej kadencji. Ponadto, UW zapewniała, że będzie dążyć do zrealizowania zasady publicznych i jawnych konkursów na wyższe stanowiska w administracji państwowej (w oparciu o projekt ustawy zgłoszony przez UW w  2000 roku) i budowę niezależnego korpusu służby cywilnej. Unia Wolności uznała również, że trzeba poszerzyć grupę osób pełniących funkcje publiczne, które nie będą mogły w trakcie sprawowania urzędów prowadzić działalności gospodarczej. 

Komitet Wyborczy UW postulował również wprowadzenie ustaw o dostępie do informacji i jawności procedur oraz o pomocy dla przedsiębiorstw, uzależnionej od spełnienia wymogu ujawniania skali wszelkiej pomocy ze środków publicznych. Oprócz tego UW uznała za słuszne uchwalenie ustawy porządkującej działalność lobbingową. Wśród rozwiązań o charakterze strukturalnym UW podkreśliła konieczność dążenia do ograniczenia liczby koncesji, kontyngentów i zezwoleń, w oczywisty sposób sprzyjających korupcji i nepotyzmowi, oraz potrzebę wzmocnienia organów ścigania i usprawnienia władzy sądowniczej.

Wreszcie w obietnicach UW położono nacisk na konieczność rozszerzenia obowiązku składania oświadczeń majątkowych na urzędników pracujących w urzędach mających do czynienia z koncesjami, zezwoleniami, cłami itp. Same zaś oświadczenia majątkowe, w szczególności składane przez osoby zajmujące wysokie stanowiska w administracji i instytucjach publicznych, powinny być weryfikowane przez organy skarbowe.

W kolejnych deklaracjach programowych UW pojawiał się problem efektywności działania państwa oraz zagrożeń, które niesie korupcja. W roku 2002 pisano, że „państwo musi być sprawne, silne i uczciwe”, oraz przestrzegano, że „korupcja podważa zaufanie obywateli do systemu demokratycznego” (http://www.uw.org.pl/wiad_arch.php?id=149). W programie samorządowym UW „Przyjazne miasto” z 2002 roku podkreślano, że urzędy powinny być sprawne i wolne od korupcji. Aby to osiągnąć, UW chciałaby skierować więcej urzędników do bezpośredniego kontaktu z petentami, określić czas odpowiedzi i urzędnika odpowiedzialnego za każdą sprawę, oddzielić kontakt osobisty z petentem od opinii i podejmowania decyzji (co powinno ograniczyć ryzyko korupcji) oraz uczynić zamówienia publiczne i przetargi bardziej przejrzystymi (http://www.uw.org.pl/wiad_arch.php?id=216). UW podkreślała też potrzebę uproszczenia systemu podatkowego i likwidacji arbitralności decyzji urzędniczych (http://www.uw.org.pl/wiad_arch.php?id=232), wskazywała na zagrożenia, które niosą targi personalne w Sejmie (http://www.uw.org.pl/wiad_arch.php?id=316), oraz wzywała do radykalnej naprawy państwa, w szczególności obejmującej odpolitycznienie administracji i dbałość o jawność życia publicznego (http://www.uw.org.pl/wiad_arch.php?id=434). 

Na podstawie informacji zamieszczonych na stronie internetowej UW nie da się stwierdzić, czy ugrupowanie w latach 2001-2005 podejmowało jakiekolwiek inicjatywy legislacyjne. Wydaje się, że działania UW w ostatnich latach ograniczyły się do wygłaszania opinii na niektóre tematy. Mimo że przez ostatnie 4 lata partia ta znajdowała się poza Sejmem, istniały przecież inne możliwości, takie jak inicjatywa obywatelska. Być może były podejmowane, ale trudno znaleźć ich ślady.

II.	Naruszenie prawa

Unia Wolności zawiesza (bądź zazwyczaj zawiesza – w odpowiedzi zawartej w „Obietnicach Wyborczych użyto obydwu tych sformułowań, nie jest więc jasne stanowisko partii) w prawach członkowskich osoby, wobec których postawiono zarzuty, które naruszają prawo oraz wobec których jest prowadzone postępowanie prokuratorskie. W przypadku potwierdzenia się zarzutów, osoby te są skreślane z listy członków UW (tu też się pojawia niejasność, bo w następnym zdaniu podano informację, że członkowie UW, którzy naruszyli prawo, są zawieszani w prawach członka partii, a nie skreślani). 

Na podstawie informacji czerpanych z mediów można odnieść wrażenie, że partia nie zawsze trzymała się sztywno deklarowanych zasad. Przykładem jest sprawa Marka Czekalskiego, byłego prezydenta Łodzi, oraz jego współpracowników. Został on oskarżony wraz ze swoim współpracownikiem Pawłem Pawlakiem o przyjęcie łapówki w zamian za zezwolenie na budowę hipermarketu. Wskutek tego UW zawiesiła ich obu w prawach członków i skreśliła z list wyborczych. Jednocześnie jednak za Czekalskiego poręczyli prominentni liderzy UW umożliwiając mu opuszczenie aresztu. W sierpniu 2005 trwał proces.
Ostatnio dość zaskakujące oświadczenie wygłosił Jerzy Hausner, jeden z liderów nowo powstałej, głównie w oparciu o struktury Unii Wolności, Partii Demokratycznej demokraci.pl na temat Zyty Gilowskiej, po tym, jak opuściła ona Platformę Obywatelską (por. rozdział o PO). Mianowicie, bez sprawdzenia, czy doszło do nepotyzmu i naruszenia reguł etycznych, zaprosił on byłą posłankę PO do swojej partii. W wypadku ugrupowania głoszącego tak jasne zasady moralne wobec swoich członków, jest to co najmniej zaskakujące. Oświadczenie to nie miało dalszych konsekwencji.

III.	Konflikt interesów

Unia Wolności udzieliła najobszerniejszej odpowiedzi na pytanie o stosunek do jej działaczy, jeśli znajdą się w sytuacji konfliktu interesów. Wskazała mianowicie 10 zasad moralnych, którymi powinni się kierować członkowie ugrupowania pełniący służbę publiczną. Część z nich rzeczywiście odpowiada na postawione pytanie. 
Działacze UW powinni decydować wyłącznie w zgodzie z interesem publicznym, a na ich decyzje nie powinny wpływać korzyści materialne lub osobiste dla siebie, rodziny bądź znajomych. Nie powinni też łączyć urzędów i funkcji publicznych, jeśli prowadziłoby to do zaniedbywania obowiązków. Powinni działać jawnie, nie wykorzystywać do prywatnego interesu informacji zdobytych dzięki zajmowanemu stanowisku, ujawnić władzom UW swój majątek i sfery, w których mógłby zaistnieć konflikt interesów. Zgodnie z kolejnym zaleceniem członkowie UW mają unikać sytuacji konfliktu interesów przez zawieszenie dotychczasowej działalności w chwili obejmowania urzędu. Jednak pominięto, z jednym wyjątkiem, konsekwencje łamania tych zasad. Mianowicie zapisano tylko, że „Złożenie fałszywych oświadczeń majątkowych właściwym władzom publicznym jest podstawą do wykluczenia z Unii Wolności”. Jasnej odpowiedzi na to, jaka jest struktura sankcji za złamane zasad etycznych (w większości nie będących wszak łamaniem prawa), a w szczególności za doprowadzenie do sytuacji konfliktu interesów, nie ma również w Statucie. Być może wynika to z założenia, że dzięki ustanowieniu zasad moralnych do sytuacji takiej nie dojdzie.

W ciągu ostatnich czterech lat mniej jest ujawnianych przykładów konfliktu interesów  wśród członków tej partii. Warto jednak przypomnieć m.in. to, że bardzo długo to właśnie UW firmowała tzw. „układ warszawski”, czyli układ koalicyjny polityków UW (a później PO) z SLD w radzie Warszawy oraz funkcjonujący jednocześnie układ powiązań polityczno-biznesowych, w który zaangażowane były władze Warszawy (por. rozdział nt. PO). Działania polityków UW w Łodzi, w latach 1990, opisane powyżej też nie zostały wyjaśnione.

d.	Polskie Stronnictwo Ludowe

I.	Parlament

Polskie Stronnictwo Ludowe przypomniało w swoich obietnicach wyborczych Pakt Antykorupcyjny, ogłoszony 1 sierpnia 2001 roku. W Pakcie tym zobowiązało się „inicjować i wspierać” przedsięwzięcia legislacyjne mające na celu wprowadzenie jawności oświadczeń majątkowych osób publicznych oraz stworzenie możliwości ich porównania z zeznaniami podatkowymi. Sposobem na wprowadzenie tych rozwiązań mogłaby być nowelizacja ustawy antykorupcyjnej z 1997 roku. 

Zaproponowana w 2004 roku przez PSL nowelizacja miała na celu rozszerzenie zakresu obowiązywania ustawy na członków Rady Ministrów, sekretarzy i podsekretarzy stanu, kierowników urzędów centralnych i ich zastępców oraz wojewodów i wicewojewodów. W szczególności zaś autorom projektu nowelizacji chodziło o sprawdzenie, czy „członkowie rządu w swoich działaniach nie preferują podmiotów gospodarczych, z którymi wcześniej byli związani z racji zatrudnienia bądź świadczenia usług” (http://www.psl.org.pl/wladze/kp/index.php). Projekt znalazł się w komisjach, ale nie został przyjęty w trakcie prac Sejmu ostatniej kadencji.. Podobnie, przez nowelizację ustawy antykorupcyjnej PSL obiecywało ustanowienie zakazu przyjmowania sponsoringu przez działaczy publicznych. W projekcie nowelizacji złożonym przez PSL nie znalazła się wzmianka na ten temat.

Polskie Stronnictwo Ludowe planowało także przygotowanie „ustawy o gospodarowaniu majątkiem publicznym, w której byłby zawarty system kontroli i weryfikacji podejmowanych operacji gospodarczych”, oraz ustawy o kontroli wewnętrznej, której celem byłoby doprowadzenie do wzmocnienia systemu kontroli wewnętrznej. Klub Parlamentarny PSL nie podjął jednak tych inicjatyw ustawodawczych. 

Zamiast tego PSL zaproponowało zmiany w ustawie o zamówieniach publicznych, prowadzące do ograniczenia korupcji. Po pierwsze, miały one na celu obwarowanie większymi utrudnieniami możliwości odstąpienia od trybu przetargu nieograniczonego w odniesieniu do zamówień o wartości ponad 200 tysięcy Euro. Po drugie – doprowadzenie do jawności i dostępności umów o zamówienia publiczne (Ustawa z dnia 22 listopada 2002 r. o zmianie ustawy o zamówieniach publicznych, Dz.U. 2003, nr 2, poz. 16).

Proponowano również nowelizację Kodeksu Karnego tak, by za „łapownictwo czynne nie odpowiadał ten, kto fakt wręczenia korzyści majątkowej lub osobistej sam ujawnił lub przyznał to najpóźniej w pierwszym przesłuchaniu”. Obecnie zapis taki znalazł się w znowelizowanym Kodeksie Karnym.

Proponowana w Pakcie Antykorupcyjnym zmiana ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych miała doprowadzić do powstania systemu wycen majątku narodowego. Projekt nowelizacji, wprowadzającej zasadę, że umowy prywatyzacyjne są jawne i dostępne opinii publicznej, został złożony w listopadzie 2002, a wycofany w kwietniu 2005. 

Godną uwagi inicjatywą parlamentarną PSL był projekt ustawy o Prokuratorii Generalnej. Jedną z jej funkcji miałoby być opiniowanie projektów umów, w których stroną jest Skarb Państwa, a dotyczących rozporządzania majątkiem państwowym o wartości większej niż 200 tysięcy Euro. Brak opinii Prokuratorii byłby wtedy podstawą do unieważnienia umowy. Ponadto Prokuratoria zajmować by się miała obsługą prawną Skarbu Państwa. Projekt ustawy (nr 1834 z 14.06.2002) był w toku prac sejmowych  ale nie zakończyły się one przed upływem kadencji.

Polskie Stronnictwo Ludowe chciało również zmienić Ustawę o zamówieniach publicznych tak, by stworzyć listę nierzetelnych firm realizujących zamówienia publiczne. Zaproponowany przez PSL w 2002 roku projekt nowelizacji koncentrował się na wprowadzeniu zasady jawności i powszechnej dostępności umów prywatyzacyjnych. Podobne rozwiązania znalazły się w projekcie zmian ustawy o zamówieniach publicznych. Nie odpowiada to dokładnie obietnicom wyborczym, ale z pewnością takie rozwiązanie może się przyczynić do zwiększenia przejrzystości procesów prywatyzacyjnych i przebiegu zamówień publicznych.

Warto też zwrócić uwagę na projekt ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne (podobne projekty złożył wcześniej rząd oraz PiS). W projekcie tym zapisano obowiązek ujawniania informacji o wcześniejszym zatrudnieniu podejmowanym przez osoby zajmujące wyższe stanowiska w administracji rządowej, co ma pozwolić na ujawnianie ewentualnych sytuacji konfliktu interesów i unikania ich negatywnych skutków (http://orka.sejm.gov.pl/Druki4ka.nsf/($vAllByUnid)/DD76BFB0DFF1AD89C1256B130044CBF1/$file/103.pdf). 
 
Posłowie PSL złożyli też w Sejmie szereg projektów uchwał mających na celu ograniczanie korupcji. Warto wspomnieć o projekcie uchwały w sprawie powołania komisji śledczej do zbadania sprawy tzw. mafii paliwowej (http://orka.sejm.gov.pl/Druki4ka.nsf/wgdruku/1529/$file/1529.pdf) oraz o projektach uchwał o zmianie regulaminu Sejmu. Pierwszy z nich wprowadzał obowiązek kierowania do  Komisji Kontroli Państwowej do opiniowania projektów ustaw, w wypadku których mogłoby dojść do zagrożenia korupcją (http://www.psl.org.pl/wladze/kp/index.php); drugi wprowadził obowiązek ujawniania autorów projektów ustaw (w tym projektów rządowych) i poprawek w drukach i dokumentach sejmowych (http://orka.sejm.gov.pl/Druki4ka.nsf/($vAllByUnid)/EC774BEAC2ED76E3C1256D8E003E99FF/$file/1908.pdf). 

Polskie Stronnictwo Ludowe zaproponowało w obietnicach wyborczych weryfikację roli doradców ministerialnych i gabinetów politycznych ministrów, a w szczególności odsunięcie ich od aktywnego udziału w podejmowaniu decyzji dotyczących np. podpisywania kontraktów. Sugerowanym sposobem, niezrealizowanym  w praktyce, miała być zmiana ustawy o organizacji prac rządu w taki sposób, by ograniczyć rolę gabinetu politycznego do wyłącznie doradczych funkcji. To zobowiązanie nie doczekało się realizacji.

Również w ramach Paktu Antykorupcyjnego PSL planowało utworzenie komisji antykorupcyjnej w Sejmie bądź odpowiednią modyfikację zakresu zadań stojących przed komisją d/s kontroli państwowej oraz dokonanie przeglądu wniosków z kontroli NIK i sporządzenie odpowiedniego raportu przez rząd. Wydaje się, że ugrupowanie nie podjęło intensywnych działań, zmierzających do realizacji tych zobowiązań.

Parlamentarzyści PSL wspierali najważniejsze rządowe inicjatywy antykorupcyjne. Głosowali m.in. za zmianami w Kodeksie Karnym, wprowadzającymi zarówno ostrzejsze kary za korupcję, jak i możliwość zwolnienia z odpowiedzialności za łapownictwo czynne w sytuacji poinformowania o zdarzeniu odpowiedniego organu. Poparli także zaproponowane przez rząd Prawo zamówień publicznych oraz zmiany w ustawach antykorupcyjnej, lobbingowej i o samorządzie gminnym, powiatowym i wojewódzkim. 
II.	Naruszenie prawa

Polskie Stronnictwo Ludowe w swoich obietnicach zastrzegło się, że do roku 2001 nie było afer korupcyjnych z udziałem polityków PSL. Gdyby się zdarzyły w przyszłości, wobec winnych miały być wyciągnięte konsekwencje dyscyplinarne, określone w statucie partii. Partia wyraziła też nadzieję na właściwe działania organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. W statucie PSL sformułowano bardzo wyraźnie, że członkostwo w ugrupowaniu ustaje przez skazanie prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo z winy umyślnej, a ponadto partia może jeszcze zadecydować o wykluczeniu członka partii (art. 6). Zapisano również, że członek PSL ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną m.in. za zachowanie niegodne lub przynoszące ujmę Stronnictwu, a za takie zapewne należy uznać łamanie prawa. Kary partyjne to według statutu: upomnienie, nagana, zawieszenie w prawach członka i wykluczenie (art. 8 Statutu PSL, http://www.psl.org.pl/statut_1.pdf). 

Wbrew stwierdzeniom zawartym w obietnicach wyborczych, można wskazać przypadki postępowania naruszającego prawo (i statut PSL) przez niektórych posłów PSL Przykładem jest poseł Jan Kubik. Prokuratura zarzuca mu, że w czasach gdy był prezesem małopolskiego Urzędu Skarbowego m.in. przyjął łapówkę w zamian za korzystne decyzje podatkowe oraz że podał nieprawdę w oświadczeniu majątkowym. W związku z tym pojawił się wniosek o pozbawienie go immunitetu („Gazeta Wyborcza” 20.02.2004, „Rzeczpospolita” 12.03.2004, „Gazeta Wyborcza” 8-9.05.2004, „Newsweek” 19.09.2004). Do tego nie doszło, Kubik pozostał posłem PSL do końca kadencji.

Zaskakujące są także problemy całego ugrupowania z rozliczeniem kampanii wyborczych. PSL straciło subwencję budżetową w kadencji 2001-2005, ponieważ zdaniem Państwowej Komisji Wyborczej sprzedawało swoje nieruchomości, naruszając ustawę o partiach politycznych. Być może ostateczna decyzja Sądu Najwyższego w tej sprawie była katalizatorem zmian w przywództwie partii w marcu 2004, jednak w trakcie dokonywania jej nikt publicznie nie poniósł odpowiedzialności politycznej za decyzje i działania, w których można dostrzec świadome naruszanie prawa.  

III.	Konflikt interesów

Polskie Stronnictwo Ludowe obiecywało dążenie do niezwłocznej likwidacji konfliktu interesów, gdyby zaistniał, pod rygorem omówionej powyżej odpowiedzialności statutowej członka ugrupowania. 

Niestety, te zobowiązania nie zawsze były realizowane. Przykładem konfliktu interesów, zawinionego przez działaczy PSL, jest wykorzystanie przez Adama Struzika, marszałka sejmiku województwa mazowieckiego, samochodu służbowego i zajmowanego stanowiska w kampanii wyborczej do Parlamentu Europejskiego. Według „Gazety Wyborczej” Struzik w trakcie kampanii poruszał się służbowym samochodem, prowadzonym przez kierowcę, oraz wykorzystywał zajmowane stanowisko do ułatwiania  kontaktów z mediami („Gazeta Wyborcza”, 17 i 1.05.2004).

Wiosną 2005 pojawiły się w prasie informacje, wskazujące na przejawy nepotyzmu w PSL. Kandydatem na posła w województwie lubelskim w wyborach 2005 ma być Krzysztof Podkański, syn Zdzisława Podkańskiego, eurodeputowanego i lidera partii w województwie lubelskim. Reakcję ojca „Gazeta Wyborcza” opisała następująco: „Zdzisław Podkański zaprzeczył, jakoby forsował swojego syna. Podkreślił, że jest on osobą bardzo kompetentną i zasłużoną dla PSL i stąd wziął się jego wybór” („Gazeta Wyborcza”, wyd. Lublin, 6.05.2005). 

Już od kilku lat Krzysztof Podkański robi karierę w lubelskim oddziale Agencji Rozwoju i Modernizacji Rolnictwa. Zajmował się tam projektem SAPARD, był wicedyrektorem oddziału lubelskiego, teraz jest wysokim urzędnikiem w strukturach ARMIR w województwie lubelskim (por. informacja na stronie ARMiR http://www.arimr.gov.pl/document.php?id=442 oraz „Wprost” 03.11.2002 http://www.wprost.pl/ar/?O=31154&C=57 , „Rzeczpospolita” 13.08.2002). Jego kariera rozpoczęła się, gdy PSL była jeszcze w koalicji rządowej, a prezesem Agencji był Aleksander Bentkowski z PSL („Rzeczpospolita” 13.08.2002). 

e.	Prawo i Sprawiedliwość

I.	Parlament

Komitet wyborczy Prawa i Sprawiedliwości przedstawił rozbudowany program antykorupcyjny, możliwy do realizacji w sytuacji, gdyby ugrupowanie to znalazło się w koalicji rządowej. Oprócz tego przedstawił plany działań możliwych do realizacji w wypadku, gdyby PiS znalazło się w opozycji, co nastąpiło. 

Prawo i Sprawiedliwość zobowiązało się, że będąc w opozycji, wykorzysta dostępne narzędzia kontroli parlamentarnej. Wydaje się, że partia podjęła działania mające na celu realizacje tego zobowiązania. Przedstawiciele PiS brali aktywny udział w kolejnych komisjach śledczych Parlamentu, w komisji kontroli państwowej, zgłaszali również liczne interpelacje poselskie. Najważniejszą z planowanych przez PiS inicjatyw ustawodawczych była tzw. ustawa antykorupcyjna, a więc nowa ustawa o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne. 

W roku 2004 PiS przedstawiło poselski projekt nowelizacji wspomnianej ustawy. Celem nowelizacji miało być „ustanowienie i promowanie pożądanych wzorców zachowań wśród polityków oraz innych osób pełniących wysokie funkcje publiczne w państwie”. By to osiągnąć, zaproponowano szereg zmian i uzupełnień. Po pierwsze, zaproponowano rozciągnięcie obowiązków, jakie ustawa nakłada na urzędników samorządowych również na osoby pełniące najwyższe funkcje w państwie. W tym celu należy doprowadzić do opublikowania  wszystkich (nie tylko samorządowych) oświadczeń majątkowych osób publicznych oraz zmiany trybu kontroli treści oświadczeń majątkowych, zwłaszcza przez dołączanie PITu, pozwalającego stwierdzić, czy zmiana majątku jest uzasadniona uzyskiwanymi dochodami. Dodatkowo wnioskodawcy zaproponowali wprowadzenie obowiązku ujawniania stanu odrębnego majątku małżonka osoby składającej oświadczenie oraz ujawnienie działalności gospodarczej prowadzonej przez małżonka, rodzeństwo i krewnych. 

Podejrzenie oświadczenia nieprawdy lub zatajenia prawdy skutkowałoby kontrolą urzędu kontroli skarbowej. Gdyby dyrektor urzędu kontroli skarbowej odmówił jej wszczęcia, podmiotowi wnioskującemu (czyli właściwemu terytorialnie urzędowi skarbowemu lub instytucji, w której składa się oświadczenie), przysługiwałoby prawo do odwołania do Głównego Inspektora Kontroli Skarbowej. W projekcie ustawy wnioskuje się też o „rozszerzenie katalogu osób pełniących funkcje publiczne, objętych ograniczeniem prowadzenia działalności gospodarczej m.in. o członków służby zagranicznej (...), dyrektorów oddziałów terenowych i ich zastępców, a także głównych księgowych w spółkach, w których skarb państwa posiada więcej niż 50% udziałów lub akcji i bankach państwowych, a także o kierownictwa NFZ, ZUS, funduszy celowych, spółdzielni i zakładów opieki zdrowotnej” (3017). 

Wreszcie, bardzo ważnym elementem projektu PiS stała się zasada lustracji majątkowej, czyli wprowadzenie obowiązku ujawnienia źródeł pochodzenia środków finansowych, dzięki którym osoba składająca oświadczenie nabyła posiadany majątek. Wszelkie nieprawidłowości, niedopatrzenia lub nieterminowość osób składających oświadczenia powinny być ogłaszane w Biuletynie Informacji Publicznej. Niezłożenie oświadczenia w terminie, podanie w nim nieprawdy lub zatajenie prawdy skutkować powinno natychmiastowym rozwiązaniem umowy o pracę lub odwołaniem ze stanowiska z winy osoby składającej oświadczenie. Podanie nieprawdy lub zatajenie prawdy może być też karane karą do 3 lat pozbawienia wolności. W projekcie zaproponowano też wydłużenie do lat 3 zakazu zatrudniania lub wykonywania innych zajęć u przedsiębiorcy przez osoby składające oświadczenie, w sprawach którego osoba ta podejmowała indywidualne rozstrzygnięcia. Warto zaznaczyć, że rozwiązania te, przez polityków z innych partii oceniane jako idące zbyt daleko (albo będące przykładem nadmiernego radykalizmu PiS), są zgodne z propozycjami tzw. „Deklaracji Paryskiej” oraz z zapisami Konwencji Przeciw Korupcji ONZ, którą Polska podpisała w grudniu 2003 roku.

Dwa lata wcześniej, w 2002 roku został przyjęty przez Sejm projekt zmiany ustawy o samorządzie gminnym, ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne (tzw. ustawy antykorupcyjnej), ustawy o samorządzie powiatowym oraz ustawy o samorządzie województwa (Dz.U. 2002 nr 214 poz. 1806). Włączył on radnych i szeroką grupę urzędników samorządowych do osób objętych regulacjami dotyczącymi jawności oświadczeń majątkowych, co w założeniu miało doprowadzić do wzmożenia skuteczności kontroli społecznej nad polityką na poziomie lokalnym. Zmiana dotyczy też poszerzenia zakresu informacji o posiadanym majątku i uzyskanych dochodach o  dane o majątku odrębnym małżonka. Ponadto ustawa miała urealnić proces analizy danych zawartych w oświadczeniu. Wreszcie, jak posłowie wnioskodawcy napisali w uzasadnieniu projektu, ustawa „nakłada na radnego, osoby pełniące funkcje w organach wykonawczych jednostek samorządu terytorialnego, zastępców wójta, burmistrza i prezydenta miasta, sekretarzy gminy i powiatu, skarbników gminy, powiatu i województwa, kierowników samorządowych jednostek organizacyjnych oraz osoby wydające decyzje administracyjne w imieniu organu wykonawczego w gminie obowiązek złożenia oświadczenia o działalności gospodarczej prowadzonej przez małżonka oraz swoich wstępnych, zstępnych i rodzeństwo, o ile zamieszkują oni na terenie gminy, w której osoba zobowiązana do złożenia oświadczenia pełni funkcję lub jest zatrudniona. Dzięki tym informacjom będzie można szybko ustalić, czy u podstaw wydania danej decyzji przez urzędnika samorządowego legły powiązania natury pozamerytorycznej”(http://www.kp.pis.org.pl/inicjatywy/ustawa-18-1.htm). Część tych rozwiązań zakwestionował Trybunał Konstytucyjny (por. http://www.trybunal.gov.pl/OTK/teksty/otk/2004/K_20_03.doc). 

Również w projekcie nowelizacji Kodeksu Karnego z 2002 roku, http://www.kp.pis.org.pl/inicjatywy/ustawa-09-1.htm) znalazły się nowe rozwiązania dotyczące korupcji. Wielka korupcja  znalazła się wśród czynów zaliczanych do zbrodni. Zaproponowano przepisy mające ograniczyć korupcję  w sporcie Wprowadzono też liczne zmiany w porównaniu do ustawy z roku 1997 w przepisach dotyczących łapownictwa funkcjonariuszy publicznych, a w szczególności takie, które w założeniu miały na celu usunięcie asymetrii w karaniu osoby dającej i przyjmującej łapówkę, choć w rzeczywistości ją pogłębiły. Kolejne nowe rozwiązania dotyczyły zaostrzenia kar za płatną protekcję oraz zrównania kar za łapownictwo bierne i nadużycie służbowe. Zmiany te weszły w życie od lipca 2003 roku. Kolejną zmianę w Kodeksie Karnym PiS zaproponowało w 2004 roku. Miała ona wprowadzić penalizację sytuacji, w której osoba pełniąca funkcje publiczne nie potrafi lub nie chce udokumentować źródeł finansowania i pochodzenia swojego majątku.

Ponadto PiS planowało nowelizację ustaw o zamówieniach publicznych i o finansach publicznych, ale te projekty nie zostały przedstawione, podobnie jak projekt nowej ustawy o kontroli wewnętrznej. Zgodnie z zapowiedzią w toku prac ustawodawczych posłowie PiS starali się uwzględniać kwestie zagrożenia korupcją. W projekcie nowelizacji ustawy o radiofonii i telewizji (1941) zaproponowało m.in. zmianę zasad powoływania członków KRRiT (m.in. rekomendacje stowarzyszeń, nadawców itp.), zmniejszenie ilości członków KRRiT, ostrzejsze regulacje dotyczące unikania konfliktu interesów oraz jawność posiedzeń KRRiT. W projektach nowelizacji ustawy o mandacie posła i senatora posłowie PiS zaproponowali z kolei utratę mandatów przez posłów i senatorów skazanych prawomocnym wyrokiem sądu, orzeczonym za przestępstwo umyślne, ścigane z oskarżenia publicznego (3137), oraz obowiązek ujawniania społecznych współpracowników posłów i senatorów (2520).
 
Posłowie ugrupowania, mimo że przez całą kadencję znajdowali się w opozycji do rządu i wielokrotnie poddawali jego działania krytyce, często robili wyjątek od tego dla rozwiązań antykorupcyjnych. Poparli m.in. ustawę lobbingową, nowe zapisy antykorupcyjne w Kodeksie Karnym, głosowali za wprowadzeniem zmian w tzw. ustawie antykorupcyjnej oraz w Ustawie o samorządzie gminnym, powiatowym i województwa. Wstrzymali się natomiast od głosu w trakcie głosowania nad nowym Prawem zamówień publicznych.

II.	Naruszenie prawa

Prawo i Sprawiedliwość zapowiedziało, że wobec członków ugrupowania naruszających prawo będą prowadzone postępowania dyscyplinarne, zarówno „w partii, jak i klubie parlamentarnym oraz klubach radnych”. W wypadku parlamentarzystów PiS naruszających prawo klub miał głosować za uchyleniem immunitetu. 

Ugrupowanie przeprowadziło również autolustrację swoich członków oraz opublikowało jej wyniki w odniesieniu do posłów, senatorów, prezesów oraz wiceprezesów Zarządów Regionalnych. Można to potraktować jako formę dążenia do zwiększenia przejrzystości PiS, a zatem nie tylko do ograniczenia ryzyka konfliktu interesów (o czym więcej w następnym rozdziale), ale też wykrycia przypadków naruszenia prawa. 

 Mimo podejmowanych przez partię wyżej opisanych  wysiłków zdarzały się sytuacje naruszenia prawa przez członków PiS. Przykładem są sprawy Antoniego Pietkiewicza, byłego wojewody mazowieckiego rekomendowanego przez PiS, i Stefana Sosnowzkiego, radnego Białołęki. Pietkiewicz, jeszcze jako wojewoda mazowiecki, wydał zarządzenie o bonifikatach przy wykupie mieszkań należących do Skarbu Państwa, z czego sam skorzystał („Gazeta Wyborcza”, „Gazeta Stołeczna”, 09.10.2003, „Gazeta Wyborcza”, „Gazeta Radom”, 10.10.2003, „Gazeta Wyborcza”, „Gazeta Stołeczna”. 6.01.2004) kupując za około 80 tysięcy PLN mieszkanie warte 400 tysięcy PLN. Partia wycofała rekomendację dla niego jako wicemarszałka województwa mazowieckiego.

Jednak nie zawsze ugrupowanie postępowało równie bezkompromisowo. Na swojej działce radny PiS Stefan Sosnowski prowadził budowę, uniemożliwiając dostęp karetki pogotowia i straży pożarnej do innych posesji. Mimo postanowienia sądu o wstrzymaniu budowy, kontynuował ją. Sosnowski do dziś jest radnym PiS („Gazeta Wyborcza”, „Gazeta Stołeczna” 29.09.2003, 1.10.2003, 14.05.2004), a nawet jeśli partia w jakikolwiek sposób zareagowała na jego problemy, to nie udało nam się odnaleźć śladów tej reakcji.

III.	Konflikt interesów

Prawo i Sprawiedliwość zapowiedziało powołanie partyjnej komisji etyki, która miałaby rozsądzać wszystkie sytuacje możliwego konfliktu interesów, zgłaszane przez członków ugrupowania. Niezgłoszenie takiej sytuacji bądź nieprzyjęcie do wiadomości zaleceń komisji miałoby stanowić podstawę do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego przed sądem partyjnym. Dodatkowo, parlamentarzyści PiSu mieli zostać zobowiązani do zgłaszania w Sejmowej Komisji Etyki wszelkich dotyczących ich sytuacji, w których mógłby zaistnieć konflikt interesów. Sytuacje takie najprawdopodobniej nie miały miejsca albo nie zostały zgłoszone (trudno to jednoznacznie stwierdzić, bo nie ma pełnych protokołów z prac Komisji). Można jeszcze dodać, że już w trakcie kadencji PiS zdecydowało się przeprowadzić wzmiankowaną  wyżej autolustrację. 

Opisane w poprzednim rozdziale problemy z prawem niektórych członków PiS zaczynały się od konfliktu między interesem prywatnym a publicznym. Media wskazały jeszcze kilka sytuacji, w których działacze PiS doprowadzili do konfliktu interesu publicznego i prywatnego. Witold Nieduszyński, będąc wiceburmistrzem warszawskiej dzielnicy Śródmieście, jednocześnie posiadał udziały w prywatnych spółkach. Po ujawnieniu sprawy przez „Gazetę Wyborczą” dobrowolnie opuścił zajmowane stanowisko („Gazeta Wyborcza”, „Gazeta Stołeczna” 8.12.2003).

Ostatnio można obserwować dość niepokojące zjawiska w funkcjonowaniu administracji Warszawy, kierowanej przez Lecha Kaczyńskiego. Najlepszym przykładem jest zatrudnienie jako dyrektora Miejskiego Przedsiębiorstwa Taksówkowego Andrzeja Gelberga, byłego redaktora naczelnego „Tygodnika Solidarność”, polityka PiS. Dla nominacji tej trudno znaleźć uzasadnienia merytoryczne. Z kolei Gelberg na wysokim stanowisku w MPT zatrudnił Jana Parysa, byłego ministra obrony narodowej i wiceprzewodniczącego Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie (Parys, pracując w Fundacji, przyznał sobie nagrody o łącznej wartości 105 tysięcy PLN) („Gazeta Wyborcza”, „Gazeta Stołeczna” 03.11.2003, 27.11.2003). 

f.	Unia Polityki Realnej

I.	Parlament

Unia Polityki Realnej nie odgrywa znaczącej roli na polskiej scenie politycznej, od dość długiego czasu nie pojawia się nawet w sondażach popularności. Zasługuje jednak na osobne potraktowanie, ponieważ złożyła rozbudowane obietnice wyborcze, do pewnego stopnia będące modelowym wzorem rozwiązań libertariańskich. 

W opinii UPR korupcja „rodzi się zawsze i wyłącznie na styku sektora publicznego z prywatnym”, więc „jeśli styk ten jest rozległy, tym większe jest prawdopodobieństwo wystąpienia korupcji i wzrostu jej rozmiarów”. Aby temu zapobiec, należy ograniczyć do minimum sektor publiczny, dzięki czemu ograniczy się do minimum przestrzeń, gdzie może wystąpić korupcja.  Do osiągnięcia tego niezbędna jest – zdaniem UPR – pełna prywatyzacja sektora publicznego w gospodarce, a także pozbawienie władzy publicznej wszelkiego rodzaju uprawnień dyskrecjonalnych tam, gdzie nie zagraża to bezpieczeństwu publicznemu, Dotyczyłoby to w szczególności praw do nadawania koncesji, przyznawania zezwoleń czy licencji ograniczających działalność gospodarczą lub dostęp do niej – czyli jak najpełniejsza deregulacja gospodarki. 

W celu realizacji tych zamierzeń UPR przygotowało kilka projektów ustaw oraz projekt ustawy zasadniczej. Mimo że część z nich powstała w latach 1990, UPR nadal dąży do wprowadzenia ich w życie. W projekcie konstytucji (złożonym w kadencji 1991-1993), w artykule 16. znalazł się zapis, że „poseł nie może na swoje ani na obce imię kupować, ani dzierżawić mienia państwowego, ani przyjmować zamówień rządowych na dostawy lub roboty. W razie stwierdzenia orzeczeniem Sądu Najwyższego naruszenia niniejszego artykułu, poseł traci mandat” (art. 16 Projektu Konstytucji, http://www.upr.org.pl/main/artykul.php?strid=1&katid=152&aid=415). 

Przyjęty przez partię w 2004 roku projekt ustawy o zniesieniu finansowania partii politycznych z budżetu państwa przypomina opisywane poniżej propozycje PO. W projekcie wskazuje się także na dopuszczalne źródła finansowania partii: „składki członkowskie, darowizny, spadki, zapisy oraz dochody z majątku”, i ustanawia sankcję polegającą na likwidacji partii, które nie złożyły terminowo sprawozdania wyborczego. Środki finansowe mogą przekazywać partiom tylko osoby fizyczne, ale nie zaproponowano nowych, w stosunku do obowiązującej ustawy, limitów darowizn. Dodatkowo, komitet wyborczy, który nie dopełnił zobowiązania przedstawienia sprawozdania finansowego, byłby karany wysoką karą grzywny (http://www.upr.org.pl/main/artykul.php?strid=1&katid=152&aid=417). Projekt, nigdy nie wniesiony pod obrady Sejmu, jest przykładem radykalnej próby wprowadzenia w życie przekonania o tym, że korupcja dokonuje się na styku sektora publicznego i prywatnego oraz że ograniczenie tego styku ograniczy korupcję.

Podobne założenia przyświecały koncepcji „racjonalnego systemu opieki zdrowotnej RP”, w której zaproponowano: zasadę konkurencji między firmami realizującymi powszechne ubezpieczenie zdrowotne, zasadę jednakowej refundacji dla wszystkich świadczeniodawców, otwartość systemu oraz nielimitowane refundowanych świadczeń ani kwotowo, ani ilościowo (http://www.upr.org.pl/main/artykul.php?strid=1&katid=152&aid=418).

Rozwiązania proponowane przez UPR ani nie znajdują oddźwięku politycznego, ani nie wzbudzają szerszego zainteresowania społecznego. Niekiedy jednak ich elementy można odnaleźć w programach innych partii, trudno jednak stwierdzić, czy jest to naśladowanie UPR. 

II.	Naruszenie prawa 

Unia Polityki Realnej zadeklarowała wykluczanie ze swoich szeregów członków, którzy popełnili przestępstwa.

III.	Konflikt interesów

Unia Polityki Realnej po prostu zakazała swoim członkom zajmowanie stanowisk wykonawczych w administracji państwowej do momentu nowelizacji polskiego prawa, tak by maksymalnie ograniczyć szansę wystąpienia konfliktu interesów pod rygorem usunięcia z partii.

g.	Pozostałe partie

I.	Parlament

Wśród Komitetów Wyborczych zarejestrowanych przed wyborami 2001 obietnice wyborcze złożyły jeszcze następujące komitety: Mniejszości Niemieckiej, Polskiej Partii Socjalistycznej oraz Polskiej Wspólnoty Narodowej. 

Mniejszość Niemiecka deklarowała realizację działań wynikających z raportów Antykorupcyjnej Grupy Roboczej oraz Banku Światowego. 

Polska Partia Socjalistyczna położyła nacisk na wprowadzenie deklaracji majątkowych dla wszystkich obywateli, których majątek jest większy niż 200 tysięcy złotych, tak by Urzędy Skarbowe mogły je weryfikować z zeznaniami podatkowymi. Taka propozycja groziłaby gwałtownym zwiększeniem obciążeń urzędów skarbowych, a więc wzrostem zatrudnienia w administracji skarbowej albo gwałtownym spadkiem efektywności jej działania. Skuteczność zaproponowanego rozwiązania wydaje się zaś wątpliwa.

Ponadto PPS chciała zachęcić urzędy skarbowe do częstszego wszczynania spraw karno-skarbowych na podstawie widomych oznak bogactwa, co miałoby obrzydzić życie beneficjentom układów korupcyjnych. Wydaje się, że najważniejszym skutkiem tego byłoby zniechęcanie porządnych obywateli do przedsiębiorczości i prowokowanie korupcji. Wreszcie, podobnie jak kilka większych partii, PPS dążyłaby w Parlamencie do wprowadzenia regulacji pozwalających na pełne finansowanie partii politycznych z budżetu oraz zwiększających przejrzystość funkcjonowania administracji publicznej, w tym zwłaszcza obrotu majątkiem publicznym.

Polska Wspólnota Narodowa planowała walkę z korupcją, żywiąc przekonanie – jako bodaj jedna z dwóch partii (obok UPR) – o możliwości jej całkowitej eliminacji. Sposobem na to miałyby być regulacje, takie jak konfiskata majątku oraz czasowy lub zupełny zakaz piastowania jakichkolwiek stanowisk publicznych przez osoby dopuszczające się  korupcji.

II.	Naruszenie prawa i konflikt interesów

Polska Partia Socjalistyczna, Mniejszość Niemiecka i Polska Wspólnota Narodowa zadeklarowały wykluczanie członków, którzy popełnili przestępstwa, w szczególności korupcyjne.

Polska Wspólnota Narodowa zadeklarowała stosowanie perswazji wobec swoich członków (dokładniej: „metodę nakłaniania ich do wyboru racji interesu publicznego”), Mniejszość Niemiecka – cofanie rekomendacji na stanowiska publiczne, będące w dyspozycji ugrupowania, PPS – wydalenie z partii. 

Ze względu na  ograniczone możliwości działania tych partii, trudno ocenić, na ile wywiązały się ze składanych obietnic dotyczących projektów ustawodawczych

3.	Partie, które nie złożyły obietnic

a.	Samoobrona

I.	Parlament
 
Samoobrona była jednym z tych komitetów wyborczych, który nie udzielił żadnej odpowiedzi na postawione na wstępie pytania. Jednak w Parlamencie Samoobrona podjęła kilka inicjatyw mających odniesienie do zagadnienia ograniczenia korupcji.

W 2004 roku posłowie Samoobrony złożyli projekt ustawy o zmianie Kodeksu Karnego. Jedna z dwóch zaproponowanych zmian miała następujące brzmienie: „karalność przestępstwa korupcji popełnionej przez funkcjonariuszy publicznych w związku z prywatyzacją majątku narodowego ustaje, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynęło 35 lat” (http://www.samoobrona.org.pl/pages/04.Klub/03.Ustawy/index.php?document=68.kodekskarny.html). W uzasadnieniu tłumaczone jest to dążeniem „nieuchronności kary dla przestępców gospodarczych, którzy na prywatyzacji polskiej gospodarki zbili nielegalnie fortuny i bezkarnie cieszą się tym majątkiem”. Są również wymienieni najznaczniejsi z tych „przestępców”: Hanna Suchocka, Jan Krzysztof Bielecki i Janusz Lewandowski, których działalnością prokuratura, mimo wniosków Samoobrony, nie chce się zająć. Projektu tego nie ma na liście projektów ustaw, które wpłynęły do Sejmu IV kadencji (http://orka.sejm.gov.pl/projustall4.htm). 

Kolejną antykorupcyjną propozycją Samoobrony była „ustawa o ograniczeniu działalności zarobkowej w instytucjach Unii Europejskiej przez niektóre osoby pełniące funkcje publiczne w strukturach państwa”. Ustawa ta miała ograniczyć możliwość pracy w instytucjach UE osobom pełniącym ważne funkcje publiczne, m.in. Prezydentowi RP, członkom Rady Ministrów, członkom Rady Polityki Pieniężnej. Sposobem na to było dopuszczenie do podjęcia pracy w instytucjach UE dopiero w 5 lat po opuszczeniu stanowiska w Polsce, co przypomina rozwiązania przyjęte w odniesieniu do przechodzenia z sektora publicznego do prywatnego. Projekt ten można interpretować jako formę werbalizacji podejrzeń o korupcyjne lub quasi-korupcyjne związki między polskimi elitami politycznymi a instytucjami UE (por. uzasadnienie do druku sejmowego nr 590). Projekt został odrzucony w głosowaniu sejmowym na wniosek właściwej komisji (poparły go Samoobrona, LPR i ponad połowa posłów PSL).

Samoobrona zaproponowała również zmianę ustawy o prokuraturze, wprowadzającą zaostrzenie kar dyscyplinarnych dla prokuratorów, w szczególności gdy zostali przyłapani na gorącym uczynku. W projekcie tym ujęto również możliwość ominięcia decyzji sądu dyscyplinarnego przy postawieniu prokuratora przed sądem powszechnym, jeśli zostały zebrane niezbite dowody jego winy (nie wiadomo jednak, przez kogo) lub sąd dyscyplinarny zwleka z podjęciem decyzji o wyrażeniu zgody na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej. Proponowane rozwiązania mogłyby osłabić solidarność grupową prokuratorów, choć z drugiej strony – zwłaszcza drugie z nich – może stać się instrumentem zewnętrznego nacisku na decyzje i działalność prokuratury (http://www.samoobrona.org.pl/pages/04.Klub/03.Ustawy/index.php?document=87.prokuratura.html). Projekt ten nie został złożony w Sejmie.

W ustawie o zamówieniach publicznych, z kolei, Samoobrona zaproponowała wprowadzenie zmian mających na celu zwiększenie ochrony interesu publicznego. Realizacją tego miały być zapisy mówiące o tym, „że dostawca lub wykonawca nie może żądać poufności informacji dotyczącej ceny i warunków realizacji zamówienia”, oraz o pełnej jawności dokumentacji związanej z postępowaniem przetargowym, za wyjątkiem informacji naruszających ważny interes państwa lub zasady uczciwej konkurencji http://www.samoobrona.org.pl/pages/04.Klub/03.Ustawy/index.php?document=92.zamowieniapubliczne.html). Projekt ustawy został opublikowany na oficjalnej stronie internetowej ugrupowania, ale nie trafił do Sejmu.

Wiosną 2005  posłowie Samoobrony złożyli zaskakujący projekt ustawy o amnestii, będący poniekąd rewersem omówionych wcześniej propozycji zmian w Kodeksie Karnym. Miałaby ona obejmować m.in. sprawców przestępstw skarbowych, a także prowadzić do umorzenia spraw już się toczących. W uzasadnieniu wprowadzono zaskakująca kategorię „nieświadomych przestępców”, popełniających przestępstwa skarbowe itp. Ustawa wydaje się próbą wykorzystania stanowisk publicznych do realizacji prywatnych celów. Opinię tę formułujemy na podstawie dotychczasowych problemów z prawem karno-skarbowym niektórych liderów Samoobrony (np: http://www.kurierlubelski.pl/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=7430&mode=thread&order=0&thold=0). Projekt ten nie znalazł się wśród projektów ustaw złożonych w Sejmie IV kadencji (http://www.samoobrona.org.pl/pages/04.Klub/03.Ustawy/index.php?document=55.amnestia.html).

Posłowie Samoobrony złożyli na ręce Marszałka Sejmu również kilka projektów ustaw, które można potraktować jako propozycje działań antykorupcyjnych. Między innymi w roku 2003 złożyli projekt uchwały mającej powołać komisję śledczą w sprawie udziału polityków i funkcjonariuszy państwa w tzw. mafii paliwowej (http://www.samoobrona.org.pl/pages/04.Klub/01.Uchwaly/index.php?document=86.komisjasledcza.html). W 2004 roku zaproponowali powołanie komisji śledczej „do zbadania okoliczności poniesienia przez Skarb Państwa Rzeczypospolitej Polskiej nieuzasadnionych kosztów w kwocie prawdopodobnie około 26 mln USD rodzących podejrzenie przestępczego działania najwyższych przedstawicieli i funkcjonariuszy państwowych w związku z udzieleniem gwarancji rządowej dla Laboratorium Frakcjonowania Osocza w Mielcu” (http://www.samoobrona.org.pl/pages/04.Klub/01.Uchwaly/index.php?document=74.fabrykaosocza.html). W roku 2005 zaproponowali powołanie komisji śledczej mającej na celu zbadanie prywatyzacji PZU (http://www.samoobrona.org.pl/pages/04.Klub/01.Uchwaly/index.php?document=72.pzu.html). 

Posłowie Samoobrony na ogół wspierali antykorupcyjne inicjatywy ustawodawcze rządu. Dość zaskakujące w tym kontekście jest ich głosowanie za odrzuceniem już w pierwszym czytaniu ustawy lobbingowej, zaproponowanej przez rząd. Później jednak ustawa zyskała poparcie ugrupowania. 

II.	Naruszenie prawa

Samoobrona w swoim Statucie zamieściła punkt, zgodnie z którym „wykluczenie może nastąpić wobec tych, którzy działają wbrew Statutowi, programowi i podważają jedność partii”. Zastrzega się też tam, że członek ugrupowania ma obowiązek „przestrzegać zasad partii, jej programu i dyscypliny partyjnej”, ale nie ma nic o przestrzeganiu prawa. Wydaje się, że nie jest to ważny problem dla działaczy Samoobrony. Ważne jest rozliczanie przeciwników politycznych z pozornych lub rzeczywistych przewin politycznych, natomiast,  podejrzenia o łamanie prawa  przez członków ugrupowania często  są interpretowane jako zamach na istnienie partii, zagrażającej establishmentowi i dbającej o „zwykłych ludzi”.  Wprawdzie „w sytuacjach nieprzewidzianych niniejszym Statutem decyzje podejmuje Prezydium Rady Krajowej Samoobrony RP”, jednak decyzje te raczej nie dotyczyły wykluczania członków ugrupowania w przypadku naruszenia prawa (http://www.samoobrona.org.pl/pages/02.Partia/07.Statut/).

Taką interpretację uzasadnia fakt, że w Samoobronie są liderzy, którzy mają problemy z prawem i nie szkodzi to w żaden sposób ich partyjnym i politycznym karierom. Część z nich wykorzystuje mandaty poselskie jako sposób na unikanie odpowiedzialności. Utrata immunitetu, która zdarzyła się kilku posłom Samoobrony, nie zawsze następowała wskutek dobrowolnej decyzji (jak było w przypadku Stanisława Łyżwińskiego). W 2002 roku partia zgodnie broniła immunitetu Andrzeja Leppera (przed poniesieniem odpowiedzialności za  oskarżenie o korupcję grupy polityków SLD i PO), a on sam mówi raczej o odbieraniu mu immunitetu, niż o tym, że się go zrzekł (http://www.lepper.com.pl/pages/05.Wywiady/11czaty/index.php?document=99.html). 

Przeciw  niektórym liderom Samoobrony toczą się sprawy karne oraz cywilne. Na ogół tłumaczą oni problemy z prawem dawnymi błędami albo chęcią dezawuacji ich dokonań przez „elity”. Renata Beger, posłanka niezwykle aktywna w pracach sejmowej komisji śledczej ds. tzw. afery Rywina, została oskarżona o fałszowanie list wyborczych. Andrzej Lepper ma kilka spraw sądowych. Inni aktywni działacze również borykają się z sądami, wśród nich m.in. posłowie, tacy jak Danuta Hojarska, Stanisław i Wanda Łyżwińscy. Przypadłością wielu posłów Samoobrony (w tym Danuty Hojarskiej) była niechęć (lub niezdolność) do spłacania  wielu zaciągniętych kredytów bankowych. 

III.	Konflikt interesów

W statucie Samoobrony nie pojawia się problematyka konfliktu interesów, więc wydaje się, że partia ta nie planuje reakcji na sytuacje, gdy jej członkowie znajdą się w konflikcie między interesem prywatnym a publicznym. Potwierdzają to przykłady, takie jak poniższy.

Wielu działaczy Samoobrony  występuje w sytuacji konfliktu interesów. Dobrym przykładem jest sprawa kolonii dla wiejskich dzieci, finansowanych z pieniędzy funduszu składkowego KRUS. Dzięki temu, że Samoobrona ma decydujący głos w rozdzielaniu pieniędzy na kolonie, licznie korzystają z nich dzieci działaczy tej partii oraz aktywiści zajmujący się turystyką, tacy jak właściciel hotelu, w którym wypoczywało kilkaset dzieci. Fundusz składkowy musiał zapłacić za to cenę o kilkadziesiąt procent wyższą od rynkowej („Gazeta Wyborcza” 4 i 5.08.2004).

b.	Platforma Obywatelska

I.	Parlament

Platforma Obywatelska, podobnie jak Samoobrona, nie złożyła żadnych obietnic związanych z działaniami antykorupcyjnymi. 

W działaniach parlamentarnych Klubu PO zwracają uwagę projekty dwóch ustaw, mające związek ze zwalczaniem korupcji. Pierwszy z nich to projekt ustawy o zmianie ustawy o partiach politycznych i niektórych innych ustaw. W przeciwieństwie do rozwiązań proponowanych przez właściwie wszystkie pozostałe wypowiadające się na ten temat duże ugrupowania polityczne (wyjątkiem jest tylko mała, ultraliberalna UPR), PO zaproponowała „zniesienie finansowania partii politycznych z budżetu państwa” (http://www.poslowie.platforma.org/dane/finansowanie_partii.doc), co zdaniem pomysłodawców ma zmniejszyć dysproporcje finansowe między partiami parlamentarnymi i pozaparlamentarnymi oraz odciążyć budżet. Takie rozwiązania stoją w sprzeczności z zaleceniami Rady Europy, w sprawie ograniczania  korupcji politycznej. Nie są również zgodne ze stanowiskiem Transparency International czy Open Society Institut.

Druga ze wspomnianych inicjatyw ustawodawczych PO to projekt ustawy o szczególnych zasadach odpowiedzialności funkcjonariuszy publicznych za naruszenie prawa i o zmianie innych ustaw (http://www.poslowie.platforma.org/dane/odpow_urzednikow_ustawa.doc), mający na celu wprowadzenie osobistej odpowiedzialności finansowej urzędnika za błędy popełnione przy podejmowaniu decyzji. Skutkiem wprowadzenia takiej ustawy mogłoby być zrównoważenie pozycji urzędnika i petenta w wielu sprawach. Ta propozycja wydaje się dużo mniej kontrowersyjnym rozwiązaniem niż koncepcja zniesienia finansowania partii politycznych z budżetu państwa, ale została negatywnie zaopiniowane przez rząd oraz Krajową Radę Sądownictwa. Projekt był rozpatrywany w komisjach. 
 
Ponadto Platforma Obywatelska popierała część rządowych projektów ustaw mających na celu ograniczenie korupcji. Wsparła m.in. antykorupcyjne zmiany w Kodeksie Karnym oraz nowe Prawo zamówień publicznych. Posłowie PO aktywnie zaangażowali się także, z dobrym skutkiem,    w poprawianie rządowej ustawy o lobbingu, zwiększając precyzyjność użytych w niej sformułowań. Natomiast podczas głosowania nad zmianami w tzw. ustawie antykorupcyjnej i ustawach samorządowych posłowie PO wstrzymali się od głosu.

W tym miejscu trzeba także  podkreślić konstruktywne działania posłów PO w sejmowych komisjach śledczych.

II.	Naruszenie prawa

W statucie PO zapisano, że ugrupowanie kieruje się w swoim działaniu zasadą zgodności z prawem (art. 1) oraz że członkiem PO nie może być osoba pozbawiona praw publicznych prawomocnym postanowieniem sądu lub praw wyborczych orzeczeniem Trybunału Stanu (art. 4). Wykluczenie z PO następuje m.in. wskutek postępowania sprzecznego z programem PO bądź dopuszczenia się czynów hańbiących (a takim  w opinii ugrupowania jest zapewne także korupcja) (art. 7). Kary dyscyplinarne za nieprzestrzeganie statutu, postępowanie sprzeczne z programem lub czyny hańbiące to: upomnienie, nagana, zawieszenie w prawach członka oraz wykluczenie (art. 9) (http://www.po.org.pl/download/dokumenty/Statut_PO_010603.doc). 

W roku 2005 PO radykalnie reagowała na podejrzenia o złamanie prawa przez jej członków. Rozwiązano organizację w Ostrowcu Świętokrzyskim, której prominentni członkowie są podejrzani o naruszenie procedur przetargowych; zmuszono radną poznańską i członka zarządu poznańskiego PO oskarżanych o nepotyzm do wystąpienia z partii. Na tym tle dziwi bardzo wolne tempo załatwiania spraw obciążających członków warszawskiej organizacji PO. Również w Warszawie w ostatnich miesiącach de facto  rozwiązano organizację PO (powołano zarząd komisaryczny), a na listach wyborczych w wyborach parlamentarnych 2005 w okręgu warszawskim pojawiły się osoby nie kojarzone z „układem warszawskim”. Na początku marca 2005 komisarzem w warszawskiej PO została Hanna Gronkiewicz-Waltz. Jednakże, bezpośrednim bodźcem do podjęcia tej decyzji było złamanie dyscypliny partyjnej przez cześć radnych podczas głosowania nad absolutorium dla prezydenta Kaczyńskiego za rok 2004.

Sprawa „układu warszawskiego” była rozwiązywana bardzo powoli. Jeszcze przed wyborami samorządowymi 2002 roku kilku prominentnych samorządowców  oskarżano o naruszenie prawa, brak nadzoru czy wykorzystywanie pozycji służbowej. Chodziło o tzw. aferę mostową, ale też sprawę Parku Wodnego „Warszawianki” i kilka mniejszych. Zarzuty stawiali początkowo dziennikarze, potem nowy prezydent Warszawy, a w końcu NIK złożył zawiadomienie do prokuratury (Lewy most nad Wisłą, „Rzeczpospolita”, 12.01.05). Mimo kategorycznych zapowiedzi posła Jana Marii Rokity, z problemem tym nie umiano sobie poradzić do marca 2005. Formalnie sprawa ta zakończyła się wykluczeniem z ugrupowania jednej osoby, rezygnacją – na prośbę lidera ugrupowania - następnej oraz naganą i upomnieniem dla dwóch kolejnych. 

Bardzo długo konsekwencje nie dotknęły głównych odpowiedzialnych za problemy warszawskiej PO. Na zorganizowanej przez nasze konsorcjum konferencji przeglądowej we wrześniu 2004 roku. przedstawicielka PO stwierdziła, że karą za nieprzejrzyste zarządzanie miastem, jaką poniósł Paweł Piskorski, było odsunięcie go od bieżącej polityki krajowej, wysłanie do Parlamentu Europejskiego, gdzie nie odgrywa poważniejszej roli. Należy jednak zauważyć, że dotychczas nikomu z osób zmieszanych w tę sprawę winy ostatecznie nie udowodniono.

Na początku marca 2005. doszło do rozwiązania warszawskich struktur PO i wyznaczenia komisarza Hanny Gronkiewicz-Waltz. Bezpośrednim bodźcem do podjęcia tej decyzji było złamanie dyscypliny partyjnej przez cześć radnych podczas głosowania nad absolutorium dla prezydenta Kaczyńskiego za rok 2004. (ta informacja była już wyżej dwa akpity wczesniej)

Można odnieść wrażenie, że Platforma bardzo zaostrzyła swoje podejście do spraw etyki w życiu publicznym od momentu prac tzw. Komisji Rywina. 
	
III.	Konflikt interesów

Już w pierwszym artykule Statutu Platformy Obywatelskiej zapisano, że ugrupowanie kieruje się m.in. zasadami „pogłębiania zaufania do wyborców” oraz „odpowiedzialności politycznej osób zajmujących stanowiska w organach Platformy”. W czwartym artykule Statutu zapisano zaś, że członkowie PO mają obowiązek „postępowania w życiu publicznym i prywatnym w sposób, który nie narazi na szwank dobrego imienia Platformy”. W artykule 7 znajdujemy sformułowanie o czynach hańbiących jako jednej z przyczyn wykluczenia z ugrupowania(http://www.po.org.pl/download/dokumenty/Statut_PO_010603.doc). Opisywany powyżej Statut został uchwalony w 2003 roku, a więc w ponad dwa lata od powstania partii.

Platforma Obywatelska bez problemów przyjęła opuszczających UW polityków, kojarzonych z „układem warszawskim”, m.in. Pawła Piskorskiego. Działania PO w Warszawie, w okresie gdy rządziła stolicą przynamniej do marca 2005, były traktowane jako punkt odniesienia i wzór efektywnego zarządzania stolicą (co pokazały spory z PiS przy udzielaniu  absolutorium dla prezydenta Warszawy za rok 2004). Niektóre wypowiedzi liderów PO wskazują na to, że kryterium oceny ich członków jest przede wszystkim lojalność wobec władz PO .

Przykładem zaistnienia konfliktu interesów jest sprawa Zyty Gilowskiej, posłanki i byłej wiceprzewodniczącej partii. Jej syn miał zostać liderem listy wyborczej PO w Lublinie (zdaniem „Gazety Wyborczej”, wskutek nacisków posłanki), a gdy pojawiły się oskarżenia o nepotyzm (doszło do tego wynagradzanie syna i jego żony z pieniędzy przeznaczonych na prowadzenie biura poselskiego), postanowiono przekazać jej sprawę do sądu koleżeńskiego. Odpowiedzią Gilowskej była rezygnacja z członkostwa w PO. Reakcja zarówno władz partii, jak i posłanki Gilowskiej zaskakuje w świetle deklaracji tej ostatniej, że sytuacja w lubelskiej organizacji partyjnej była znana władzom partii od dawna.

Po opuszczeniu partii, co pozwoliło byłej wiceprzewodniczącej uniknąć sądu koleżeńskiego, postawę liderów PO posłanka Gilowska wyjaśniała „jakąś szarżą etyczną” („Rzeczpospolita”, 23.05.2005). Twierdziła też, że ona sama „zawsze zwalczała dyskryminację, w tym także dyskryminację ze względu na pokrewieństwo lub nazwisko” („Gazeta Wyborcza”, 23.05.2005). W tym zaskakującym sformułowaniu byłej wiceprzewodniczącej PO nie jest dla nas jasna granica pomiędzy taką formą dyskryminacji a nepotyzmem.
 
Władze Platformy nie zareagowały na - jak można sądzić - znacznie poważniejsze zarzuty, postawione przez tygodnik Newsweek  (7.08.05) sekretarzowi generalnemu partii – Grzegorzowi Schetynie. Autor artykułu, doświadczony dziennikarz Jerzy Jachowicz twierdzi, że polityk ten zbudował sieć powiązań polityczno-biznesowo-sportowych, głównie we Wrocławiu, z których czerpie on, za pośrednictwem firmy żony całkiem pokaźne dochody. Milczenie władz partii jest tym bardziej wymowne, że obecnie poseł Schetyna pełni także odpowiedzialne funkcje w sztabach wyborczych obydwu kampanii.

c.	Liga Polskich Rodzin

I.	Parlament

Komitet wyborczy Ligi Polskich Rodzin nie przedstawił żadnych obietnic wyborczych związanych z przeciwdziałaniem korupcji. 

W programie ugrupowania znalazło się jednak kilka elementów, które można potraktować jako propozycje z tym związane. Również w działaniach podejmowanych przez LPR można dostrzec dążenie do ograniczania skali korupcji. Z drugiej jednak strony, trzeba podkreślić, że LPR jest chyba jedyną z liczących się partii politycznych w Polsce, w której ideologii dostrzec można przekonanie, iż korupcja jest nieusuwalnym elementem istniejącego systemu ekonomiczno-politycznego, czyli kapitalistycznej liberalnej demokracji. W związku z tym tak naprawdę walka z korupcją oznacza dążenie do przebudowy tego systemu. Ilustruje to swoiste napięcie w programie politycznym ugrupowania (w którym zresztą ani razu nie użyto określenia „korupcja”). Z jednej strony, proponuje się powszechną prywatyzację i głosi poszanowanie własności, z drugiej, zakłada pozostawienie w rękach państwa sektorów strategicznych oraz renacjonalizację majątku państwowego, sprywatyzowanego z naruszeniem prawa bądź użytkowanego niezgodnie z przeznaczeniem albo w sposób dyskryminujący polskie przedsiębiorstwa. Ten element programu można potraktować jako wymierzony w korupcję. Dodatkowo  przeprowadzone już prywatyzacje miałyby być badane przez powołaną w tym celu Prokuratorię Generalną. Liga złożyła stosowny projekt w Sejmie.

Kolejnym elementem walki z korupcją w programie LPR jest skrócenie „przebiegu spraw sądowych, czyniąc z wyroku i sankcji "nieopłacalność przestępstw” (pisownia oryginalna). Winno to dotyczyć najczęstszych i najcięższych gatunkowo przestępstw jak: morderstwa, gwałty, przestępstwa gospodarcze, finansowe (http://www.lpr.pl/?sr=!czytaj&dz=teksty_programowe&id=1045), a więc – jak można przyjąć, również przestępstwa korupcyjne.

Liga Polskich Rodzin dążyła do częściowej realizacji tych propozycji w Sejmie. Najistotniejszym elementem działań parlamentarnych była propozycja nowelizacji Kodeksu Karnego, zakładająca radykalne zwiększenie kar za łapownictwo, nawet do 25 lat więzienia. Partia proponowała także wprowadzenie zasady „nie podlegania karze przez osobę, która ujawniła wszystkie okoliczności popełnionego przestępstwa korupcji” (http://www.lpr.pl/?sr=!szukaj&id=533&dz=kraj&x=1&q=korupcji&pocz=20).

Posłowie LPR jako „twarda” opozycja tylko częściowo wspierali działania antykorupcyjne rządu. Nie poparli m.in. nowego Prawa zamówień publicznych, głosowali też za odrzuceniem rządowego projektu ustawy o lobbingu w pierwszym czytaniu. Później jednak głosowali za przyjęciem tej ustawy. Poparli też zmiany w ustawach samorządowych, w ustawie antykorupcyjnej oraz Kodeksie Karnym.

II.	Naruszenie prawa

W Statucie LPR znajdujemy następujący zapisy: „Zarząd Główny może zawiesić w prawach członkowskich na okres jednego roku albo wykluczyć z Ligi członka, który: (...) (e) popełnił przestępstwo stwierdzone prawomocnym wyrokiem sądu” (art. 17, http://www.lpr.pl/?sr=!czytaj&dz=statut&id=961). 

W wypadku posła Witolda Hatki – oskarżonego o wyprowadzenie z Wielkopolskiego Banku Rolniczego 2 milionów złotych do spółek zależnych i narażenie go na straty, kierownictwo ugrupowania przekonało posła do zrzeknięcia się immunitetu, by doprowadzić do wyjaśnienia sprawy, pozostawiając mu do wyboru decyzję o opuszczeniu ugrupowania („Gazeta Wyborcza”, 8.01, 19.02, 7.04 i 5.08 z 2004 roku). Obecnie poseł Hatka ma postawione zarzuty prokuratorskie, choć nie sformułowano jeszcze aktu oskarżenia („Gazeta Wyborcza”, 27.05.2005). Na stronie internetowej LPR znajduje się zaskakujące stwierdzenie, że „Kancelaria Sejmu, po zbadaniu sprawy, oczyściła posła Hatkę z pomówień prasowych” (http://www.lpr.pl/?sr=!szukaj&id=2080&dz=kraj&x=0&q=hatka&pocz=0). Witold Hatka jest członkiem komitetu wyborczego Macieja Giertycha (http://www.lpr.pl/?sr=!szukaj&id=2640&dz=kraj&x=0&q=hatka&pocz=0). 

Przynajmniej kilkakrotne władze LPR wykazywały podobną determinację, jednak można wskazać sprawy, w których kierownictwo ugrupowania nie było już tak zdecydowane. Z reguły dotyczyło to spraw, które miały wymiar polityczny, jak przypadek eurodeputowanego Bogusława Rogalskiego, który w nieuprawniony sposób wykorzystał swój immunitet do bezterminowego odroczenia toczącej się przeciw niemu sprawy o zniesławienie.

III.	Konflikt interesów

Zgodnie ze Statutem LPR zawieszenie na okres jednego roku lub wykluczenie następuje m.in. wskutek działania, które godzi w dobre imię Ligi (art. 17). Trudno o jednoznaczną odpowiedź, czy takim działaniem jest doprowadzenie do konfliktu interesów. Można wskazać, na przykładzie konkretnych działań liderów ugrupowania, że niekoniecznie. Najlepszym przykładem jest spotkanie Romana Giertycha z Janem Kulczykiem w Częstochowie we wrześniu 2004. Giertych był wtedy członkiem komisji śledczej, Kulczyk osobą znajdującą się w sferze dochodzenia komisji. Dokładna treść rozmowy nie jest znana, jednak lider LPR znalazł się w  dwuznacznej sytuacji, decydując się na takie niejawne spotkanie. 

d.	Socjaldemokracja Polska

I.	Parlament

Socjaldemokracja Polska powstała ponad 2 lata po wyborach, na początku roku 2004. Wcześniej jej parlamentarzyści byli członkami klubu SLD. W ogłoszonej w momencie powstania ugrupowania Deklaracji Programowej SDPL głosiła chęć budowy „zdrowego państwa”, czyli „przejrzystego, bez barier, przyjaznego, z czytelnymi regułami gry”. Można je budować m.in. „minimalizując liczbę stanowisk z politycznego nadania oraz maksymalizując liczbę stanowisk obsadzanych w drodze konkursów, w których dla ludzi młodych i wykształconych, bez względu na ich poglądy polityczne, nie byłoby sztucznych barier” (http://www.SDPL.org.pl/deklaracja_programowa.php?PHPSESSID=1adaba3eec4868643deec6b07c5b2264). W Deklaracji Programowej ani razu nie użyto określenia „korupcja”, ale wyżej zacytowane sformułowania wydają się  zapowiedzią walki z tym zjawiskiem. 

Wolę budowy takiego państwa miała manifestować podjęta w sierpniu 2004 obywatelska inicjatywa „Czysta kartoteka”. Jej celem jest taka zmiana Konstytucji, by uniemożliwić zasiadanie w Parlamencie osobom prawomocnie skazanym za przestępstwo z winy umyślnej, ścigane z oskarżenia publicznego (http://www.SDPL.org.pl/_i/dokumenty/obywatelska_inicjatywa.pdf). Wcześniej SDPL przygotowała stosowne projekty zmiany regulaminu Sejmu, Konstytucji oraz ordynacji wyborczej do Sejmu i Senatu (http://www.SDPL.org.pl/_i/dokumenty/Projekt%20zmiany%20regulaminu.pdf; http://www.SDPL.org.pl/_i/dokumenty/pr_zmiany_konstytucji.pdf; http://www.SDPL.org.pl/_i/dokumenty/Projekt%20zmiany%20ordynacji.pdf). Uchwałę o zmianie regulaminu Sejmu oraz nowelizację ordynacji wyborczej Sejm odrzucił w pierwszym głosowaniu.

Zwalczanie korupcji stało się za to jednym z elementów programu nowej lewicy, ogłoszonego w 2005 roku. Postuluje się w nim m.in. utworzenie Niezależnej Agencji Antykorupcyjnej, posiadającej m.in. uprawnienia śledczo-prokuratorskie (w tym prawo do stosowania prowokacji), wprowadzenie dwustopniowej procedury przetargów (podobnej jak było to zawarte w obietnicach SLD) oraz przetargów internetowych dla dóbr wystandaryzowanych, odpartyjnienie administracji, podniesienie standardów etycznych wymaganych od funkcjonariuszy publicznych oraz dążenie do przejrzystości w stanowieniu prawa, czego wzorem ma być postępowanie Marka Balickiego jako ministra zdrowia (http://www.SDPL.org.pl/_i/dokumenty/program_SDPL.pdf). 
Te zapowiedzi, złożone na kilka miesięcy przed końcem kadencji Sejmu, trudno uznać za realizację antykorupcyjnych zobowiązań tej części członków SLD, która przeszła do SDPL.
 
Socjaldemokracja Polska, decydując się na udzielenie wotum zaufania rządowi Marka Belki w czerwcu 2004 postawiła postulaty, których część dotyczyła budowy „mniej upartyjnionego i bardziej uczciwego państwa”. Działania rządu prowadzące do zawężenia listy stanowisk politycznych, konkursowego trybu zatrudniania w administracji rządowej, publikacje listy członków rad nadzorczych w spółkach, pełniących swe obowiązki z rekomendacji Skarbu Państwa oraz zwiększenie przejrzystości prywatyzacji SDPL potraktowała jako realizację swoich postulatów, gdy podejmowała decyzję o powtórnym udzieleniu wotum zaufania dla rządu (http://www.SDPL.org.pl/_i/dokumenty/stanowisko_I_ocena_rzadu.pdf).

Trudno także wskazać inicjatywy ustawodawcze SDPL, które miałyby na celu realizację wspomnianych wyżej postulatów. Posłowie SDPL głosowali w sprawach działań antykorupcyjnych tak jak rząd, m.in. dlatego, że większość rządowych ustaw będących przedmiotem tego raportu była poddawana pod głosowanie przed powstaniem SDPL.

II.	Naruszenie prawa

Socjaldemokracja Polska opublikowała 2 dokumenty, na podstawie których można oceniać stosunek ugrupowania do przestępstw popełnianych przez jego członków. Pierwszy z tych dokumentów to Kodeks Etyczny SDPL. Już w pierwszym jego artykule podkreślono, że „członkowie Socjaldemokracji Polskiej (…) przestrzegają obowiązującego porządku prawnego (…) i norm etycznych” (http://www.SDPL.org.pl/_i/dokumenty/kodeks_etyczny_SDPL.pdf). Również 4 artykuł tego kodeksu jest interesujący z punktu widzenia naruszania prawa przez członków ugrupowania. Zastrzega się w nim, że „członek Socjaldemokracji Polskiej będąc uczestnikiem władzy publicznej i rozstrzygając w sprawach biznesu – nie może z tego tytułu przyjmować jakichkolwiek korzyści lub zabiegać o zatrudnienie”. W ostatnim, 5. artykule zapisano z kolei zasadę jawności w postępowaniu członków SDPL w sprawach publicznych oraz zastrzeżenie, że „absolutnie niedopuszczalne jest formułowanie fałszywych, czy też bezpodstawnych oskarżeń” przez członków ugrupowania.

W Statucie partii (http://www.SDPL.org.pl/_i/dokumenty/statut.pdf) zapisano, że członkiem SDPL nie może być osoba skazana „prawomocnym wyrokiem w sprawie z powództwa publicznego za przestępstwo umyślne” (art. 5). Taki wyrok wiąże się również z automatyczną utratą członkostwa (art. 7).  Skreślenie z listy członków partii może zaś nastąpić wskutek utraty praw publicznych. Do obowiązków członków (art. 10) zaliczono przestrzeganie Kodeksu Etycznego SDPL i polskiego prawa. 

W Kodeksie Etycznym  SdPl  bardzo kategorycznie sformułowany punkt o bezpodstawnych i fałszywych oskarżeniach. W przypadku Andrzeja Celińskiego dwukrotnie doszło, w opinii komisji etyki poselskiej, do naruszenia jej zasad (przez naruszenie dobrego imienia posłów innych ugrupowań). Do dziś trwają też spekulacje na temat roli Anny Bańkowskiej – obecnie posłanki SDPL – w doprowadzeniu do kłopotów z wyborem i wprowadzeniem systemu informatycznego w ZUS (w czasach, gdy była jego prezesem) (por. http://www.wprost.pl/ar/?O=8034&C=57). 

III.	Konflikt interesów

Najważniejszym dokumentem SDPL ujmującym kwestie etyczne jest Kodeks Etyczny SDPL . W artykule 2. tego kodeksu zapisano, że członkostwo w ugrupowaniu zobowiązuje m.in. do bezinteresowności, „wyprzedzającego ujawnienia możliwego związku interesu publicznego z wykonywanymi obowiązkami” (prawdopodobnie chodziło o interes prywatny i obowiązki publiczne, a więc o konflikt interesów), „dochowania staranności oraz rzetelności przy rozpatrywani spraw publicznych” oraz „poinformowania o podjęciu działalności gospodarczej, jeżeli może to doprowadzić do kolizji ról”. W artykule 3. jest zapis o przedkładaniu przez członków ugrupowania interesu publicznego i dobro wspólne nad własne interesy i korzyści. Podobny zapis jest w artykule 4 (http://www.SDPL.org.pl/_i/dokumenty/kodeks_etyczny_SDPL.pdf). 

Zgodnie ze statutem ugrupowania członek SDPL „ma obowiązek przestrzegać (…) Kodeksu Etyki SDPL”, a za nieprzestrzeganie Kodeksu „mogą (…) być wymierzone kary” upomnienia, nagany, utraty funkcji w SDPL i prawa ich sprawowania na okres do 6 lat, zawieszenia oraz wykluczenia. 

Socjaldemokracja Polska „odziedziczyła” wielu członków, w tym zdecydowaną większość aktywnych działaczy, po SLD. Skoro teraz SDPL taki nacisk kładzie na problematykę korupcji, konfliktu interesów czy klientelizmu,  zastanawiające, czemu tak długo jej obecni członkowie pozostawali w SLD. 

4.	Podsumowanie

Powyżej zostały omówione liczne propozycje ograniczenia korupcji, składane przez ugrupowania parlamentarne i największe ugrupowania pozaparlamentarne. Oczywiste jest, że zdecydowanie większe szanse realizacji miały rozwiązania zaproponowane przez ugrupowanie rządzące – SLD. Ogromna część propozycji opozycji, nawet jeśli przybrała formę projektów ustaw, nie została wprowadzona w życie (gwoli ścisłości należy dodać, że stało się tak również z częścią projektów rządowych oraz formułowanych przez SLD).

Co z tych propozycji warto zrealizować w sejmie następnej kadencji? Sojusz Lewicy Demokratycznych, przejmując rządy, przedstawił raport o stanie państwa, w którym pokazał grzechy i zaniedbania poprzedników. Niestety, nie był to w pełni rzetelny i obiektywny dokument, a przynajmniej częściowo element gry politycznej. Późniejsze „wpadki” tym bardziej każą w ten właśnie sposób patrzeć na hasła walki o naprawę państwa, z jakimi do władzy szła formacja Leszka Millera.  Następcy SLD powinni również przygotować taki raport, ale - korzystając z doświadczeń SLD oraz wcześniejszych AWS, uniknąć ich błędów. Nie koncentrować się więc na winach poprzedników, choć te powinny być w miarę możliwości rozliczone, ale szukać słabych elementów struktur państwa, miejsc, które sprzyjają rodzeniu się korupcji. Walka z korupcją nie powinna stać się po raz kolejny tylko i wyłącznie narzędziem walki politycznej. Nie może być utożsamiana z walką z przeciwnikami politycznymi. Sukces w naprawie struktur państwowych może przynieść tylko równie surowe traktowanie „swoich” co politycznych przeciwników.

Sojusz Lewicy Demokratycznej mówił w swoich obietnicach o Narodowym Programie Walki z Korupcją. Później jego przedstawiciele wyjaśniali, że nie było wystarczającego zainteresowania innych partii, by doprowadzić do jego sformułowania. Taki program, prezentujący wolę rzeczywistego współdziałania, jest wciąż Polsce potrzebny. Może przyszłej koalicji rządowej uda się zawiązanie szerokiej koalicji, walczącej z korupcją, zwłaszcza w sferze publicznej.

Spośród konkretnych, niezrealizowanych propozycji legislacyjnych zwracają uwagę składane przez różne partie propozycje nowelizacji ustawy antykorupcyjnej, takie jak zasada lustracji majątkowej, proponowana przez PiS, i zakaz przyjmowania sponsoringu od firm i osób prywatnych przez działaczy publicznych (PSL) oraz koncepcja budowy odpolitycznionego korpusu służby publicznej w szerszym niż obecnie zakresie (czego domagało się kilka ugrupowań). Godne rozważenia są propozycja rejestru nierzetelnych firm, realizujących zamówienia publiczne (PSL), czy projekt wprowadzenia osobistej odpowiedzialności urzędników za popełnione błędy (PO). Warto doprowadzić do końca procesu legislacyjnego ustawę powołującą, wzorem lat przedwojennych, Prokuratorię Generalną. Funkcją tej instytucji powinna być jednolita reprezentacja interesów Skarbu Państwa (tego typu rozwiązania znalazły się m.in. w projekcie rządowym).  

Oprócz interesujących rozwiązań legislacyjnych, do tej pory niezrealizowanych godne naśladowania są również niektóre rozwiązania instytucjonalne, przyjmowane przez same partie, takie jak autolustracja majątkowa i weryfikacja członków (PiS, SLD), ustanowienie kodeksu etycznego oprócz statutu (SLD, SDPL). Jednak tylko częściowo przynoszą one skutek, co utwierdza nas w przekonaniu, że najdoskonalsze instytucje nie zastąpią dobrej woli ludzi, którzy nimi zarządzają. Na szczęście obywatele coraz lepiej rozpoznają działania pozorne, co przekłada się na spadek popularności niektórych partii. 
Wiele projektów składanych przez partie sprawia jednak wrażenie doraźnych. Realizacja ich może spowodować utworzenie instytucji o nieprzemyślanych celach działania i nadmiernych lub niedostatecznych uprawnieniach. Niepokój wzbudzają propozycje całkowitej rezygnacji z finansowania partii przez budżet (PO, UPR), co w dłuższym okresie może przynieść więcej szkód, w tym dla budżetu, niż pożytków. Takie rozwiązania bowiem na ogół prowadzą, wbrew najlepszym intencjom ich autorów, do bardzo silnego powiązania partii politycznych z wpływowymi lobby. Powiązanie to, często obecne w życiu publicznym, w wypadku rezygnacji z publicznego finansowania partii, nabiera cech uzależnienia, gdy uwzględni się koszty prowadzenia kampanii wyborczych, utrzymywania struktur partyjnych itp. 

Równie niepokojące jest łączenie interesów partyjnych z hasłami walki z korupcją (czego sztandarowym przykładem, ale nie wyjątkiem, jest Samoobrona), co z reguły wiąże się z zasadą podwójnej moralności: innym ocenianiem członków partii i przeciwników politycznych. Politycy proponujący taką interpretację rzeczywistości ignorują wszelkie oskarżenia o korupcję wewnątrz własnego ugrupowania – są one dla nich co najwyżej świadectwem spisku tych, którzy są na prawdę skorumpowani.

Warto też zwrócić uwagę, że zobowiązania dotyczące postępowania wobec własnych członków są często przez partie traktowane mało poważnie.  Publicznie chętnie mówi się o rygoryzmie moralnym i jednocześnie łatwo wybacza grzeszki i grzechy swoim działaczom. Przykładem są procedury weryfikacyjne podejmowane przez niektóre partie wobec swoich członków. Ich rzeczywiste skutki, zwłaszcza w odniesieniu do prominentnych działaczy, są często nikłe. 

Wreszcie, co warto podkreślić, przedstawiciele wielu partii mają problemy z odróżnieniem konfliktu interesów od przestępstwa. Konflikt interesów jest z reguły tylko występkiem etycznym, choć jego następstwa mogą mieć konsekwencje prawne. Jest to zjawisko niestety w polskim życiu publicznym dość powszechne, a wiele działań i decyzji jest legitymizowanych stwierdzeniami, że „co nie jest (prawnie) zakazane, jest dozwolone”. Politycy zapominają przy tym, że osoby publiczne powinny  obowiązywać bardziej surowe zasady postępowania i normy etyczne niż osoby prywatne.  

Raport opracował dr Piotr Koryś
Wydział Nauk Ekonomicznych
Uniwersytetu Warszawskiego